Vành đai quanh Hà Nội còn nhiều đoạn đá dăm: đường ra vườn, đường vào xóm mới, hoặc lối tắt nối hai tuyến nhựa mà bản đồ chưa kịp cập nhật. Xe số đi đường đá dăm ở ngoại ô vì thế là tình huống nhiều người gặp dù chỉ đi chơi cuối tuần: mặt đường lăn bi dưới lốp, sỏi văng khi có xe ngược chiều, và bề mặt đổi tính chất chỉ sau một cơn mưa. Khác với đường nhựa quen thuộc, đá dăm đòi hỏi cách giữ đà và chọn số riêng, vì bánh xe dễ mất ma sát đúng vào lúc bạn cần nó nhất. Bài này đi qua từng chặng: chuẩn bị xe, chọn số khi vào đường đá, vào cua, gặp xe ngược, và kiểm tra lại sau khi trở về nhựa; các lưu ý chung về dòng xe số được gom trong nhóm xe số.
Xe số đi đường đá dăm: kiểm tra xe trước khi rời nhựa
Trước khi vào đá dăm, hai món đáng soi nhất là lốp và phanh. Lốp nên non vừa đủ theo mức ghi trên thân lốp, vì lốp non quá trên đá dăm sẽ bị sỏi cấn mép và mòn lệch; mòn mép là hỏng khó thấy nhưng khiến xe rung bất thường khi về lại đường nhựa. Phanh nên ăn sâu và đều hai bên, vì trên đá dăm bánh xe dễ trượt khi phanh gấp, và phanh nhạy là thứ bù được phần nào cho mặt đường lăn bi. Nếu chuyến đi dài, mang theo bộ vá và bơm nhỏ: dằm và đinh là khách quen của ngoại ô.
Một việc nữa đáng làm trong năm phút cuối trên nhựa: giảm tốc và đi chậm lại hẳn trước khi chạm mép đá, thay vì giữ nguyên tốc độ rồi phanh ngay tại điểm giao. Điểm giao giữa nhựa và đá dăm thường có lớp sỏi rời rạc dày nhất, và đây là chỗ lốp dễ trượt nhất toàn chặng.
Chọn số và giữ đà khi đi xe máy đường đá dăm
Đường đá dăm cho phép đà ổn ở số hai hoặc số ba tùy độ chặt của mặt đường, nhưng nguyên tắc chung là đi nhẹ ga, giữ đều tay, và tránh tăng giảm số đột ngột. Lý do nằm ở quán tính: mỗi lần đổi số, lực truyền xuống bánh xe thay đổi, và trên mặt đường lăn bi mỗi thay đổi nhỏ đều tạo ra một cú trượt nhẹ; nhiều cú trượt nhẹ cộng lại thành một cú đuôi xe khó giữ. Vì vậy người đi ngoại ô quen tay thường chọn một số vừa và giữ nguyên cho cả đoạn, dùng ga để điều chỉnh nhanh chậm.
Về đà, quy tắc là chọn đà mà bạn dừng được trong tầm nhìn trước mặt. Đá dăm khiến quãng phanh dài hơn nhựa rõ rệt, nhất là khi sỏi rời, nên tầm nhìn ngắn thì đà phải ngắn theo. Đi xuống dốc đá dăm càng phải nhớ quy tắc này: vào số thấp hơn bình thường, thả ga cho máy ghì, và gần như không để tay phải rờ cần phanh trước; phanh gấp trên dốc sỏi là công thức ngã quen thuộc ở vùng ngoại thành.
Vào cua và tránh văng sỏi trên đường đá dăm
Vào cua trên đá dăm cần hai thay đổi so với đường nhựa: chậm trước cua nhiều hơn, và nghiêng người ít hơn. Mặt đường lăn bi cho phép độ bám thấp hơn, nên nếu bạn giữ thói quen nghiêng sâu như trên nhựa, lốp có thể trượt ra ngoài theo quán tính trước khi bạn kịp chỉnh. Cách an toàn là tách cua thành hai chặng: giảm đà và đứng nhẹ lên bàn đạp trước khi vào, rồi quay mặt xe quanh tâm bằng tay lái nhẹ trong cua, ga phẳng. Cua nào thấy sỏi rời nhiều, đi ra sát mép trong có lún bánh xe quen, vì phần đường bị nén chặt thường bám hơn phần sỏi rời màu nhạt.
Văng sỏi là chuyện thường ngày ở ngoại ô, và nó đến từ hai nguồn: xe ngược chiều và chính bánh sau của bạn. Khi thấy xe ngược chiều trên đường hẹp, kéo sát phải, giảm ga, và nếu có thể thì tạm dừng hẳn để cho đi, vì sỏi do xe tải ngược hất lên có sức phá kính và trán. Nếu bạn đi sau xe khác trên đá dăm, giữ khoảng cách dọc dài hơn thường lệ, vì sỏi bánh sau của họ bay thẳng về phía người đi sau.
Những chỗ cần giảm tốc và nhường đường
Ngoài cua, ba điểm đáng rà phanh trên đường đá dăm là đầu cầu tạm, chỗ trầm nước, và lối ra của xóm. Đầu cầu tạm thường có mối ghép lệch và tấm sàn trơn hơn mặt đường hai bên; chỗ trầm nước có thể lấp lớp sỏi nhưng đáy còn mềm sau mưa; lối ra của xóm là nơi trẻ và chó bất ngờ xuất hiện từ phía bụi. Cả ba đều chung một cách xử lý: về số thấp, đi bằng bàn đạp thả lỏng, và để mắt quét liên tục hai mép đường thay vì chỉ nhìn thẳng.
Gặp đường ướt sau mưa thì chuẩn bị tâm lý khác hẳn: sỏi ướt trượt gần như băng, và lớp bùn trát mỏng dưới tầng đá là thứ nguy hiểm nhất vì mắt thường khó nhận. Khi nghi ngờ, thử đà bằng một lần phanh nhẹ và nghe phản ứng của bánh xe; nếu có cảm giác trượt thì giảm thêm một nửa đà và đi theo vệt bánh xe của các xe đi trước.
Kiểm tra xe sau khi trở về đường nhựa quen thuộc
Về lại nhựa không có nghĩa là hết việc. Đá dăm để lại dấu vết bằng nhiều cách: sỏi cấn kẽ gai lốp gây rung và rít khi chạy nhanh, bụi mịn đóng kín két nước và lọc gió, và các điểm ốc quanh chắn bùn dễ lỏng sau cả chặng rung. Việc đáng làm ngay khi về là lượm gai lốp bằng que nhỏ, xịt rửa két nước cùng vò xe nếu bụi dày, và siết lại các điểm đã buộc thêm hành lý. Về dài hạn, một chuyến ngoại ô bụi nhiều nên được tính như một buổi chạy nặng, tức là rút ngắn lịch đổ nhớt kế tiếp so với chạy phố.
Cũng nên dành một phút cho lần đi kế tiếp: nếu đá dăm sẽ là chuyện thường xuyên, cân nhắc lốp có gai sâu và dày hơn, vì lốp phố mỏng mòn nhanh trên mặt sỏi và chính lớp gai đó là thứ duy nhất giữa bạn và bi đá dưới. Các lưu ý về chăm xe và tay lái nền tảng nói chung nằm trong nhóm kỹ năng lái cơ bản.
Tóm lại, đường đá dăm quanh Hà Nội không đáng sợ nếu giữ ba nguyên tắc: chuẩn bị lốp phanh trước khi rời nhựa, chọn số thấp và giữ đà đều, và rà soát xe kỹ khi trở về. Ai đi ngoại ô thường xuyên có thể tham khảo nhóm xe số cùng tổng quan các dòng xe máy để chọn chiếc hợp mặt đường quanh vùng mình ở.