Chuyến bay đêm về tới Nội Bài lúc bốn giờ sáng, người lơ thơ vì thiếu ngủ, và câu hỏi đặt ra: cầm lái xe máy về nhà luôn hay nghỉ chút đã. Đây là quyết định mà nhiều người làm sai theo hướng liều, vì mệt do bay không giống mệt thông thường: cơ thể lầm lẫn giữa ngày và đêm, mắt khô vì khoang máy bay, phản xạ chậm mà người ta không tự nhận ra. Câu trả lời ngắn: nếu được, đừng tự lái ngay sau chuyến bay đêm hoặc chuyến bay dài nhiều múi giờ. Nếu buộc phải đi, có cách giảm rủi ro, và bài này đi qua từng phần.
Mệt sau bay khác mệt thường như thế nào
Ngủ gật trên máy bay chỉ là ngủ vụn, cơ thể gần như không được nghỉ thật. Cộng thêm không khí khô, ngồi bất động nhiều giờ, và với chuyến bay lệch múi giờ, đồng hồ sinh học bị kéo lệch: người về sáng Hà Nội vẫn đang là nửa đêm theo giờ nơi vừa rời. Kết quả là trạng thái đặc trưng: mắt mở nhưng đầu óc uể oải, phản ứng chậm phân nửa giây, và cảm giác tự tin sai lệch, người mệt sau bay thường ước sai năng lực của mình. Nghiên cứu về lái xe khi thiếu ngủ đều chỉ ra cùng một điều: người thiếu ngủ đánh giá kém mức độ mệt của chính mình. Đó là lý do câu hỏi có nên lái không không nên tự trả lời một mình.
Tự kiểm tra trước khi cầm lái
Nếu chưa chắc mình mệt cỡ nào, làm vài phép thử nhanh trước khi quyết định. Đứng một chân mười lăm giây: mất thăng bằng hoặc ngã người là dấu hiệu hệ thần kinh đang chậm. Đọc một đoạn văn nhỏ trên điện thoại: nếu mắt phải dội lại mới hiểu, khả năng tập trung đang kém. Nhớ lại ba chi tiết của hành trình về nhà: nhớ không nổi nghĩa là trí nhớ ngắn đang yếu. Hai trên ba phép thử thất bại thì đừng tự lái. Cách tốt nhất vẫn là hỏi người đón: anh nhìn tôi có tỉnh không. Người ngoài nhìn trạng thái mệt của ta rõ hơn ta nhìn mình.
Cách nghỉ hồi phục trước khi lên đường
Nếu quyết định trì hoãn chuyến về, cách nghỉ đúng ngắn hơn nhiều người nghĩ. Không cần ngủ bù sáu tiếng, chỉ cần một giấc ngắn hai mươi đến ba mươi phút ở ghế chờ hoặc quán trong sân bay, đặt báo thức, không ngủ dài vì ngủ dài đẩy cơ thể vào chu kỳ sâu rồi dậy giữa chu kỳ còn mệt hơn. Uống nước đầy đủ vì khoang bay làm mất nước, ăn nhẹ chứ không ăn no. Rửa mặt bằng nước mát, đi bộ vài vòng khu vực để máu lưu thông lại. Sau chuỗi nhỏ này, làm lại các phép thử. Người mệt nhẹ hồi phục được đáng kể chỉ sau ba mươi phút xử lý đúng.
Nếu buộc phải tự lái về
Có những tình huống buộc phải đi: việc gia đình, giờ giấc gấp, không có người đón. Khi đó hãy lái theo kiểu giảm rủi ro tối đa. Tuyến ngắn nhất chứ không nhanh nhất, tránh đường cao tốc và cầu vượt dài. Tốc độ thấp hơn bình thường một bậc. Khoảng cách với xe trước gấp đôi thường lệ. Không nghe nhạc, không đeo tai nghe, vì trong trạng thái mệt mọi giác quan cần được giữ cho việc lái. Nghỉ giữa chặng: nếu đường về dài hơn hai mươi phút, chủ động dừng một lần ở cây xăng hoặc quán có đèn, xuống xe co giãn, rửa mặt. Nếu thấy mắt nặng dần, đó không phải tín hiệu cố gắng thêm, đó là tín hiệu dừng.
Về sân bay bằng xe máy và chuyện để xe qua đêm
Một bài toán thực tế nữa: đi xe máy ra Nội Bài đón chuyến về của chính mình, hoặc để xe máy ở sân bay từ hôm đi. Với người mệt, chặng từ sân bay về nội thành hơn hai mươi cây số đường lớn, xe container và xe khách tuyến dài lưu thông nhiều lúc sáng sớm, là chặng không nên đi trong trạng thái uể oải. Nếu bạn vừa hạ cánh mệt, cân nhắc taxi hoặc xe về điểm trong thành phố, quay lại lấy xe máy hôm sau bằng phương tiện công cộng hoặc nhờ người đưa. Phí một chuyến taxi trong trường hợp này rẻ hơn rất nhiều so với một lần ngủ gật trên đường sân bay.
Chuyến bay dài lệch múi giờ: kế hoạch vài ngày đầu
Với người bay từ xa, lệch múi giờ không hết sau một giấc, nó kéo theo vài ngày với các khung giờ cụ thể mắt nặng. Kế hoạch thực tế cho ba ngày đầu: hạn chế cầm lái vào khung giờ đêm theo múi giờ cũ của bạn, vì cơ thể muốn ngủ đúng giờ đó bất chấp trời Hà Nội còn sáng. Cầm lái nhiều vào khung giờ buổi sáng địa phương, ánh sáng ban ngày giúp cơ thể chỉnh đồng hồ nhanh hơn. Không nhận chạy xe đường dài tuần đầu về. Nếu công việc đòi hỏi đi lại nhiều, sắp xếp lịch dày đặc vào giữa ngày, để trống các đầu ngày và cuối ngày, và đi ngủ đúng giờ Hà Nội ngay từ đêm đầu kể cả không buồn ngủ, tránh ngủ bù giờ cũ.
Người đón và vai trò của họ
Nếu có thể, đừng về một mình sau chuyến bay đêm. Người đón không chỉ là người chở, họ là bộ phận đánh giá tình trạng của bạn. Nhờ người thân đón bằng xe máy và bạn ngồi sau là phương án gọn nhất: về nhà, ngủ thật, lấy xe hôm sau. Với nhóm đồng nghiệp cùng chuyến, thống nhất trước khi hạ cánh ai đủ tỉnh để lái, đừng để mặc nhận. Một câu hỏi đơn giản trên đường ra khu vực lấy hành lý: anh em ai tỉnh nhất, thường giải quyết được việc này trong ba mươi giây và tránh được quyết định liều do người mệt tự nhận mình khỏe.
Nhìn xa hơn: thói quen của người bay thường xuyên
Người bay thường xuyên và vẫn đi xe máy nhiều có vài nguyên tắc cố định. Chuyến bay đêm thì đặt trước phương án về, không hy vọng vào trạng thái lúc hạ cánh. Chuyến dài múi giờ thì tuần đầu không nhận chạy đường xa và về khuya. Luôn có phương án dự phòng hai lớp: người đón, và nếu hủy, taxi. Đi ngủ sớm tối hôm trước chuyến bay, vì giấc ngủ trước bay quyết định trạng thái sau bay nhiều hơn giấc trên máy bay. Và điều cuối, họ không bao giờ so sánh mình với lần trước: chuyến nào cũng đánh giá lại từ đầu, vì mệt do bay thay đổi theo độ tuổi và điều kiện sức khỏe từng giai đoạn.
Hành lý và trạng thái sau bay
Một chi tiết hay bị bỏ qua: hành lý nặng làm chuyến về sau bay mệt và nguy hiểm hơn. Ba lô nặng trên lưng kéo vai và thắt lưng mỏi nhanh, túi hành lý vắt phía trước khiến tay lái nặng và cua gắt. Nếu có nhiều đồ, cân nhắc gửi bớt theo dịch vụ chuyển phát hoặc chia nhau với người đón, giữ cho người vừa hạ cánh chỉ mang túi nhẹ. Chiếc xe máy chở người mệt cộng ba lô nặng là tổ hợp tệ về cân bằng và phản xạ. Sắp xếp lại hành lý mất mười phút ở sảnh, và đó là mười phút đáng giá trước một chuyến về hai mươi cây số.
Nhóm người cần đặc biệt cẩn thận hơn
Một số nhóm nên nhân đôi sự thận trọng sau chuyến bay dài. Người lớn tuổi hồi phục lệch múi giờ chậm hơn người trẻ. Người đang dùng thuốc cảm hoặc thuốc khiến buồn ngủ không nên cầm lái trong ngày đầu về. Người có tiền chứng đau nửa đầu do thay đổi áp suất khoang bay thường gặp cơn đau trong ngày về, và đau đầu là trạng thái cầm lái kém. Người đi công tác về đêm rồi sáng lại họp sớm nên sắp xếp lại lịch, vì chuỗi thiếu ngủ cộng dồn là kiểu mệt nguy hiểm nhất mà mọi người hay xem nhẹ. Với các nhóm này, nguyên tắc đơn giản: chuyến về sau bay dài nên có người khác lái, hoặc chuyển sang phương án không tự lái.
Tóm lại về lái xe sau chuyến bay
Vừa về từ chuyến bay dài, đừng vội cầm lái nếu chưa qua được các phép thử tỉnh táo, và nếu đi thì đi chậm, tuyến ngắn, nghỉ giữa chặng. Chuyến bay đêm và lệch múi giờ cần kế hoạch vài ngày, đặc biệt với các khung giờ đêm cơ thể còn theo giờ cũ. Nếu bạn cần tư vấn phương án đi lại quanh các lịch bay của mình, hoặc cần thuê xe với giờ nhận linh hoạt để kịp nghỉ trước khi lên đường, hãy xem kinh nghiệm hoặc liên hệ để được hỗ trợ cụ thể.