Nghe nhạc hoặc nghe podcast bằng tai nghe khi đi xe máy ảnh hưởng thế nào đến sự tập trung, và có những cách nào để vừa có nội dung nghe vừa giữ an toàn. Bài viết này trả lời câu hỏi thực tế mà rất nhiều người đi xe ở Hà Nội đang đối diện mỗi ngày.
Trả lời ngắn gọn: tai nghe che mất một phần âm thanh giao thông quan trọng như còi, tiếng động cơ xe phía sau và tiếng người la cảnh báo, đồng thời nhạc và lời nói cuốn một phần sự chú ý của não. Trên đường đông, hai mất mát đó cộng lại đủ tạo ra những khoảng trống phản ứng nguy hiểm. Giải pháp thực tế: để nội dung nghe dành cho lúc đứng yên hoặc đi bộ, còn trên xe giữ tai trống.
Tai nghe lấy đi những gì
Nhiều người nghĩ tai nghe chỉ làm giảm âm thanh, nhưng vấn đề lớn hơn là nó làm giảm khả năng định vị. Tai người không chỉ nghe tiếng còi mà còn xác định tiếng đó đến từ đâu, và khi một bên tai bị che, khả năng này giảm rõ rệt. Trên đường phố, phần lớn cảnh báo đến bằng âm thanh trước khi đến bằng hình ảnh: tiếng phanh gấp phía sau, tiếng còi của xe rẽ từ ngõ, tiếng kêu của người đi bộ. Người đeo tai nghe hai bên vẫn nghe thấy những âm thanh này nhưng chậm nhận ra chúng là thông tin quan trọng, vì não đang ưu tiên xử lý nội dung nghe.
Lời nói cuốn chú ý nhiều hơn nhạc
Các nghiên cứu về sự chú ý của con người đều chỉ ra rằng nghe lời nói, từ podcast đến cuộc gọi, chiếm dụng não sâu hơn nghe nhạc. Khi đang nghe một câu chuyện hay một cuộc trò chuyện, não không chỉ nhận mà còn chuẩn bị phản hồi, hình thành câu trả lời, nhớ lại trải nghiệm tương tự. Chính phần chuẩn bị đó lấy đi tài nguyên xử lý tình huống đường. Vì vậy nghe nhạc nhẹ không lời gây ảnh hưởng ít hơn hẳn nghe podcast hoặc gọi điện, và gọi điện trong khi lái là mức tệ nhất, kể cả khi không dùng tay.
Những tình huống hay gặp của người đeo tai nghe
Tình huống một: không nghe tiếng còi của xe phía sau muốn vượt, dẫn đến việc đổi hướng bất chợt hai bên cùng lúc. Tình huống hai: không nghe tiếng xe buýt hoặc xe tải đang tiến gần khi đang định lách qua. Tình huống ba: nghe podcast cuốn vào đoạn hay và chạy quên lối rẽ, phải phanh gấp đổi hướng giữa dòng. Tình huống bốn: cuộc gọi làm người lái giảm tốc không rõ lý do trong làn, khiến xe sau phải phanh theo dây chuyền. Không tình huống nào trong số này hiếm gặp ở giờ cao điểm.
Quy định và trách nhiệm cá nhân
Việc sử dụng tai nghe khi điều khiển phương tiện có thể bị quy định hạn chế tùy từng thời kỳ và từng loại phương tiện, và mức xử lý cụ thể nên tra cứu từ văn bản quy định hiện hành. Nhưng bên cạnh khía cạnh quy định, có một khía cạnh trách nhiệm cá nhân đơn giản hơn: tai nghe không chỉ đặt bạn vào rủi ro mà còn đặt người khác, vì bạn trở thành một thành viên khó đoán trong dòng xe. Ngay cả khi quy định cho phép một số hình thức nghe, câu hỏi nên nghe hay không vẫn có câu trả lời riêng của từng người về mức độ chấp nhận rủi ro.
Thay thói quen nghe bằng cách nào
Nếu thói quen nghe nhạc trên đường là cách giải tỏa giờ cao điểm, hãy thay bằng các hình thức giữ đầu óc thoải mái không cần tai: thay đổi tuyến đi qua đoạn phố có cây, đi chậm hơn một chút để bớt căng thẳng, hoặc để khoảng thời gian trên xe là khoảng im lặng quý giá giữa ngày ồn ào. Với người cần nghe tin tức hoặc học ngoại ngữ, chuyển nội dung đó sang lúc đi bộ, lúc nấu ăn hoặc lúc tập thể dục. Nhiều người sau khi bỏ thói quen tai nghe trên xe nhận ra họ đến nơi làm việc tỉnh táo hơn, vì não đã có một khoảng nghỉ thật sự thay vì một buổi giải trí thêm nữa.
Khi cần nghe chỉ dẫn đường
Một ngoại lệ thực tế là chỉ dẫn bằng giọng nói của ứng dụng bản đồ. Nếu cần nghe chỉ dẫn trên tuyến lạ, hãy đặt loa ngoài của điện thoại ở âm lượng vừa đủ nghe, hoặc đeo một bên tai ở phía kính xe với âm lượng thấp, và luôn cài trước lộ trình để giảm số lần phải nghe. Nhưng thói quen tốt hơn nữa là xem lộ trình trước khi lên xe, thuộc vài điểm mốc chính, và chỉ dừng hẳn xe khi cần kiểm tra lại bản đồ. Chỉ dẫn bằng mắt nhìn biển báo kết hợp trí nhớ mốc vẫn là cách ít phân tâm nhất.
Với người chở trẻ nhỏ hoặc hành khách
Chở trẻ nhỏ mà đeo tai nghe là tình huống đáng lo riêng: trẻ có thể nói, có thể buông tay, có thể ngủ gật, và người lái cần nghe thấy tất cả những tín hiệu đó. Hành khách là người già cũng vậy, họ hay hỏi và hay nhắc những điều quan trọng về đường đi. Ngồi sau không phải chỗ làm việc hay giải trí của người lái, và người lái có tai trống nghe được hành khách chính là một phần của sự tử tế trên chặng đường chung.
Xây dựng thói quen tai trống
Cách bỏ thói quen tai nghe trên xe giống mọi cách bỏ thói quen khác: làm cho việc không nghe trở nên dễ chịu. Bắt đầu bằng những quãng ngắn nhất, chặng về nhà cuối ngày, và để ý xem cảm giác thay đổi thế nào. Sau một tuần, mở rộng ra quãng sáng. Nhiều người phát hiện lại những âm thanh thành phố đáng yêu mà họ đã bỏ quên nhiều năm: tiếng rao quen thuộc, tiếng ve mùa hè, tiếng cười của học sinh tan trường. Đi xe mà nghe được thành phố cũng là một cách sống ở thành phố, và an toàn hơn hẳn.
Âm lượng và loại tai nghe không phải giải pháp
Có quan điểm rằng chỉ cần hạ âm lượng hoặc dùng tai nghe để hở tiếng động xung quanh thì vấn đề được giải quyết. Thực tế phần rủi ro lớn nhất không nằm ở độ lớn của nhạc mà ở chỗ não đang chia sẻ sự chú ý. Một đoạn podcast hay khiến não theo dõi nội dung dù âm lượng rất nhỏ, và chính sự theo dõi đó làm chậm việc nhận diện tiếng còi thành cảnh báo. Nếu bắt buộc phải nghe gì đó trong một quãng ngắn, hãy chọn quãng vắng xe, tốc độ thấp, và kết thúc nghe trước khi vào đoạn đông, thay vì để nội dung chạy suốt hành trình.
Gợi ý cho người hay đi cặp đôi
Nếu hai vợ chồng hoặc hai người bạn hay đi cùng và người ngồi sau có thói quen đeo tai nghe, hãy thống nhất nguyên tắc: người sau là tai thứ hai của người lái, phụ nghe còi và quan sát góc khuất. Người sau nghe nhạc coi như mất một nửa hệ thống cảnh báo của chiếc xe. Thay vào đó, trò chuyện nhẹ trên đường về vừa giữ liên lạc vừa giúp cả hai tỉnh táo, và cuộc trò chuyện giữa hai người trên xe cũng dễ dừng hơn một đoạn podcast khi tình huống đường cần toàn bộ sự chú ý.
Một ghi chú cho người hay đi xe buýt hoặc tàu rồi tiếp tục đi xe máy về nhà: phần nghe trên phương tiện công cộng là lựa chọn hợp lý, chỉ cần gỡ tai nghe ra trước khi bước xuống và tiếp tục quãng cuối bằng xe máy với đôi tai mở, chuyển tiếp gọn gàng giữa hai trạng thái.
Còn nếu lo buồn ngủ trên quãng về tối, thay vì mở nhạc giữ tỉnh, hãy dừng ở quán có đèn sáng mua nước và đi bộ vài phút, vì buồn ngủ là tín hiệu cơ thể chứ không phải kẻ thù cần bị nhạc át tiếng.
Tóm lại
Tai nghe khi đi xe đánh đổi hai tài nguyên quý nhất của người lái là âm thanh cảnh báo và sự chú ý trọn vẹn. Giữ tai trống trên xe, dời nội dung nghe sang lúc đứng yên, và cài lộ trình trước khi lên đường là ba bước cụ thể. Tham khảo thêm về sự tập trung và các cảm giác lái trong mục kinh nghiệm, và khi cần trao đổi về chuẩn bị chuyến đi, xem liên hệ.