Để xe trên mặt phẳng thì ai cũng làm được, nhưng để xe trên dốc nhỏ rồi lên xe chạy tiếp là một thao tác khiến nhiều người lúng túng, thậm chí có người vòng thêm cả km chỉ để tìm chỗ phẳng. Kỳ thực các thao tác này chỉ gồm vài bước nhỏ, nắm được nguyên lý thì đi đâu cũng tự tin, từ ngõ nhà có bậc thềm dốc, bãi xe tầng nghiêng, cho tới lề đường dốc thoai thoải ở các tuyến mới.
Nguyên lý cốt lõi chỉ có một: trọng lực luôn kéo xe lăn về chân dốc, nên mọi thao tác để và lên xe trên dốc đều phải tính đến hướng lực đó. Hiểu điều này, ta sẽ không còn phải nhớ mẹo máy móc mà tự suy ra được cách xử lý cho từng tình huống cụ thể.
Chọn hướng đầu xe khi để trên dốc
Người có kinh nghiệm luôn để xe trên dốc theo kiểu đầu xe chếch vào lề hoặc vào tường, chân chống phía bên cao. Nghĩa là xe nghiêng về phía chân chống nhiều hơn bình thường, và trọng lượng dồn vào chân chống thay vì có xu hướng lăn ra đường. Đổ ngược lại, đầu xe hướng xuống dốc mà chân chống bên thấp, chỉ cần một cú chạm nhẹ của người đi đường là xe đổ gục.
Với dốc thoải vừa phải, một mẹo xưa vẫn đúng là để số. Xe số khi tắt máy mà vào số thì bánh sau bị khóa tương đối bởi động cơ, không tự lăn được. Thao tác là tắt máy, giữ côn, vào số một, buông côn từ từ cho xe khựng lại trong số, rồi mới chống chân. Khi lên xe chạy tiếp thì nhớ bấm côn ra số trước khi đề, nếu không xe sẽ giật tới như người ngủ bị đánh thức.
Xe tay ga không có số để mà dựa vào, nên lựa chọn an toàn nhất là tìm vị trí nghiêng tự nhiên theo chân trụ thay vì cố để trên mặt dốc ngang. Nhiều bãi xe tầng có sẵn các rãnh thiết kế cho xe ga, và người gửi xe quen thuộc luôn hỏi hướng đổ dốc của từng tầng để chọn chỗ.
Thao tác lên xe trên dốc không trôi
Lên xe trên dốc là chỗ nhiều người mất điểm. Thao tác chuẩn với xe số: bấm côn, để số một, từ từ nhả côn đến điểm ma sát khi đồng thời tăng nhẹ ga, cảm giác xe bắt đầu có lực tiến thì mới nhấc chân khỏi mặt đất và đặt lên bàn đạp. Điểm ma sát giữ xe đứng yên trên dốc mà không cần phanh, và đây chính là kỹ xảo mà người đi phố đông hay dùng ở đèn đỏ trên dốc.
Với xe tay ga, nguyên lý tương tự nhưng thay côn bằng phanh sau. Giữ phanh sau bằng chân phải, tăng ga vừa đủ, cảm nhận xe bắt đầu căng lực tiến thì nhả từ từ phanh. Lỗi phổ biến là nhả phanh trước khi ga đủ lực, xe lùi một đoạn khiến hoảng loạn vặn ga to, xe lao tới. Nhả từ từ, cho hai lực bàn đạp và tay ga gặp nhau tại điểm cân bằng, là cả bí quyết của thao tác này.
Một chi tiết nhỏ mà rất đáng giá: trước khi lên xe, hãy nhìn xuống phía sau một cái. Xe đằng sau đang dừng sát, nếu ta trôi lại nửa mét là va ngay. Việc liếc này mất chưa đến một giây nhưng là thói quen của tất cả người lái cẩn thận.
Để xe tạm trên dốc lề đường
Nhiều khi buộc phải dừng tạm trên dốc: xuống mua thuốc, rút tiền, nói chuyện. Khi đó ngoài chống chân, hãy xoay hết tay lái về một bên và khóa cổ, kiểu để này tạo ma sát bổ sung khiến xe khó lăn hơn. Nếu dốc rõ ràng và phải để lâu hơn vài phút, đá một viên gạch hoặc khúc gỗ vào dưới bánh trước phía bên thấp nếu tình huống cho phép, cách dân dã nhưng hiệu quả tuyệt đối.
Điều không nên làm là để xe trên dốc chỉ dựa vào chân chống mà đầu xe hướng xuống lòng đường. Ngoài nguy cơ tự đổ, nếu xe ngã thì nó trôi thẳng ra giữa đường, vừa hỏng xe vừa gây nguy hiểm cho người khác. Người đi dốc nhiều còn tránh để xe lưng vào chỗ che khuất tầm nhìn, vì khi lên xe và xuất phát, ta cần thấy được dòng xe đang đi xuống dốc phía sau để canh thời điểm lách ra.
Dừng đèn đỏ trên dốc
Đèn đỏ trên dốc là tình huống phối hợp nhiều thao tác nhất: phanh lại, giữ xe không trôi, và xuất phát nhanh khi đèn xanh để không chặn cả hàng xe sau. Cách thoải mái nhất là giữ số một, bóp côn, một chân chống đất, sẵn sàng nhả côn ngay khi đèn đổi. Nếu chờ lâu, kéo nhẹ phanh trước cho tay nghỉ, và chú ý không để xe nghiêng quá về phía chân chống đất vì các giây phút cuối đèn đỏ thường vội vàng.
Xuất phát trên dốc khi đèn xanh cần quyết đoán. Do dự nửa nhịp, nhả côn thiếu, xe chết máy giữa dốc là cảnh thường thấy, và đằng sau là chuỗi tiếng còi. Nếu lỡ chết máy, giữ bình tĩnh: bóp phanh, bóp côn, đề lại, làm lại từ đầu chậm rãi. Tốt hơn nữa là tập thao tác điểm ma sát ở chỗ vắng để tay đã có trí nhớ, lúc đông người không cần nghĩ nữa.
Với các dốc dài như dốc lên cầu, cách đi là giữ vòng tua máy đều, không cố lên dốc bằng tốc độ thấp vòng tua thấp vì xe dễ hụt hơi chết máy giữa chừng. Chọn số phù hợp, thường là số hai với dốc vừa, giữ ga ổn định, và quan sát phía trước xa để phán đoán dòng xe, thay vì chỉ nhìn bánh xe ngay trước mũi.
Những lỗi hay gặp cần tránh
Lỗi đầu tiên là tin quá vào chân chống. Chân chống có lò xo mòn và gỉ, đặc biệt với xe cũ hay xe thường đi mưa, và một chân chống yếu có thể gập lại giữa đêm để xe đổ. Với xe thuê, thử độ căng của chân chống ngay khi nhận xe là một bước kiểm tra đáng làm.
Lỗi thứ hai là lên xe kiểu nhào người lên, đập mông xuống yên rồi mới tìm điểm ma sát. Thao tác gọn là người đã ngồi sẵn tư thế sẵn sàng trước khi nhả côn, trọng tâm giữ thấp, hai tay giữ lái chắc. Người mới hay ngả người ra sau khi lên xe, vô tình làm đầu xe hếch lên và mất tầm nhìn phía trước.
Lỗi thứ ba là quên xe đang để số khi đề máy. Người vội bấm đề ngay khi vừa leo lên, xe giật bắn tới, hoảng loạn lại bóp phanh gấp. Trình tự bấm côn trước khi làm bất cứ điều gì khác với xe số nên trở thành phản xạ, giống như thắt dây an toàn khi lên ô tô.
Luyện tập ở nơi an toàn trước khi dùng ngoài đường
Kỹ năng lên dốc không trôi là thứ học được trong một buổi chiều, miễn là chọn đúng chỗ tập. Tìm một con dốc thoải vắng xe trong khu dân cư mới, kiểu dốc ra khỏi sân chung cư hay dốc hẻm ít người qua, rồi tập lặp lại chu trình dừng, chống chân, lên xe, xuất phát chừng hai mươi lần. Tay và chân sẽ tự nhớ điểm ma sát sau đúng một buổi, và từ hôm sau thao tác này trở nên tự nhiên như đạp chân chống. Người bỏ qua giai đoạn luyện tập này thường phải học trực tiếp ở đèn đỏ trên cầu, với hàng chục xe đang ép sát phía sau, môi trường học tệ nhất có thể tưởng tượng.
Một bài tập phụ đáng giá nữa là tập giữ xe đứng yên trên dốc bằng điểm ma sát trong năm đến bảy giây, không chống chân, không phanh, chỉ côn và ga. Bài tập này nâng cao độ nhạy của cổ tay với điểm ma sát, và người làm tốt được ở dốc thoải sẽ thấy mọi tình huống dốc thực tế đều dễ hơn. Trẻ vị thành niên chưa đủ tuổi lái thì tuyệt đối không tập, và người tập nên đội mũ bảo hiểm đầy đủ dù chỉ đi trong hẻm vắng, vì ngã ở tốc độ gần bằng không vẫn đủ trầy mặt nếu đầu chạm đất.
Tóm lại
Để xe và lên xe trên dốc quy về ba nguyên tắc: cho trọng lực về phía chân chống, dùng số hoặc phanh sau làm phanh giữ, và luyện điểm ma soát côn cho đến khi thành phản xạ. Chọn hướng đầu xe chếch lên, không bao giờ để đầu xe hướng xuống dốc chỉ với chân chống. Dừng đèn đỏ trên dốc giữ số một chân chạm đất, xuất phát quyết đoán. Kỹ năng này mở khóa rất nhiều chỗ để xe và tuyến đường mà người thiếu kỹ năng phải vòng tránh. Tham khảo thêm kinh nghiệm và khi cần xe tập luyện hoặc đi lại các tuyến có dốc, hãy liên hệ.