Ai đi xe máy trong Hà Nội cũng quen cảnh đèn đỏ dài khiến cả đoàn xe dừng kín, và dòng xe máy phía sau bắt đầu lách vào những khe hẹp giữa gương chiếu hậu của ô tô với nhau. Chen làn là kỹ năng sống còn của người đi phố, nhưng cũng là nguồn gốc của phần lớn các vết xước, gãy gương, và va chạm nhẹ. Bài này nói về cách chen cho đúng, khi nào nên chen và khi nào ngồi chờ là lựa chọn thông minh hơn.
Trước hết cần thừa nhận một điều: chen làn không xấu về bản chất. Trong dòng chảy giao thông Hà Nội, khoảng trống giữa các hàng xe dừng chính là không gian dành cho xe máy, và người không biết dùng không gian đó sẽ làm dòng xe tắc nghẽn thêm. Vấn đề nằm ở chỗ chen thế nào: có người lướt qua khe hẹp với vài cm hai bên mà không chạm vào ai, có người lại cạ gương, đá chân chống xe khác, và gây nên chuỗi va vấp không đáng có.
Đọc được khe trước khi quyết định chen
Kỹ năng đầu tiên là nhìn xa để đánh giá khe trước khi vào. Một khe đáng chen phải đủ rộng cho thân xe cộng vai người, không thu hẹp dần về phía trước, và quan trọng nhất là có lối thoát: đầu khe phải thông ra khoảng trống thật sự, không phải là đáy chết giữa hai chiếc container. Người mới hay chỉ nhìn đoạn ba mét ngay trước mũi xe rồi mới phát hiện khe quá hẹp ở giữa chừng, lúc đó lùi xe giữa dòng người đang chen là thao tác khó nhất.
Khe giữa hai xe tải container là loại khe nguy hiểm nhất và không bao giờ nên dùng. Vùng mù của tài xế container ở đèn đỏ rất rộng, và khi đèn xanh, chiếc xe tải sẽ bắt đầu lăn trước khi tài xế kịp thấy có xe máy đang kẹt bên hông. Nguyên tắc lâu đời của người chạy phố là không dừng ở vị trí mà mình không thể nhìn thấy gương của xe tải, vì nếu không thấy gương họ thì họ không thấy mình. Chọn khe giữa xe con, xe khách nhỏ, hoặc các xe máy đang dừng, luôn an toàn hơn hẳn.
Ngoài ra hãy nhìn xuống mặt đường trước khi vào khe: miếng vá đường nhô lên, nắp cống, hay vạch kẻ sơn trơn đều có thể khiến xe đập xích hoặc trượt bánh trong không gian chật, và trong khe hẹp một cú trượt nhỏ cũng đủ chạm xe hai bên.
Tư thế và tốc độ khi chen
Chen làn là đi chậm trong không gian hẹp, và tư thế quyết định tất cả. Hai chân thả khỏi bàn đạp, buông thẳng xuống gần mặt đường như hai càng chống, sẵn sàng giữ xe đứng dính bất cứ lúc nào. Vai thả lỏng, khuỷu tay khép, mắt nhìn thẳng về khoảng trống phía trước chứ không nhìn vào hai bên xe, vì xe đi theo hướng mắt nhìn, nhìn vào gương ô tô thì sẽ đụng gương ô tô.
Tốc độ lý tưởng là gần như dợn bước người đi bộ, dùng ma sát côn với xe số hoặc chỉ nhấp nhả ga với xe tay ga. Ở tốc độ này, mọi tình huống bất ngờ như cửa ô tô bật mở, xe máy phía trước lùi lại, người bộ hành chui qua, đều xử lý được bằng một chân chống đất. Người hay chen bằng tốc độ nhanh hơn một nhịp là người hay gây va chạm, vì mọi phản ứng của họ đều đến muộn.
Khoảng cách hai bên cần được cảm nhận bằng vai và gương xe của mình, không cần quay đầu nhìn. Cảm giác này phát triển nhanh nếu ai đó chịu khó tập, và người chạy cước giao hàng là thầy của kỹ năng này: họ lướt qua những khe mà người thường nghĩ không thể, nhưng luôn ở tốc độ họ kiểm soát được hoàn toàn.
Những tình huống đặc biệt trong khe
Người bộ hành chui giữa các xe dừng là tình huống gặp nhiều nhất, đặc biệt gần chợ và trường học. Họ xuất hiện từ phía trước với tốc độ khó đoán, và không gian hai bên không cho ta né. Cách duy nhất là đi chậm tới mức có thể dừng hẳn trong một bước chân, và nếu khe quá hẹp có người đi bộ, tốt nhất là dừng hẳn đợi họ qua rồi mới tiếp tục. Cạnh tranh nửa giây với người đi bộ trong khe hẹp là cuộc chơi chỉ có người thua.
Cửa ô tô bật mở là tình huống kinh điển thứ hai. Xe khách, taxi, xe công nghệ dừng đón khách ở đèn đỏ, và cửa mở ra đúng lúc ta đi ngang. Mẹo là quan sát đèn tín hiệu của ô tô nhấp nháy trước khi mở, và khi thấy xe khách đang đỗ với cửa đóng, giảm tốc và đi lệch về phía sau lùi xe khách thay vì bám sát hông cửa. Nghe tiếng xịch của khóa cửa cũng là tín hiệu mà người chạy phố lâu năm nhận ra được.
Xe máy phía trước lùi lại là tình huống dễ bị cạ nhất. Người chen phía trước gặp khe chết và lùi ra, họ thường không nhìn gương vì tay đang bóp phanh cả hai bên. Giữ khoảng cách với xe máy phía trước lớn hơn khoảng cách với ô tô hai bên, vì ô tô đứng yên còn xe máy thì không. Đây là quy tắc ít người nói nhưng người đi nhiều tự rút ra được.
Giao tiếp bằng tín hiệu khi chen
Trong khe hẹp, lời nói không tồn tại, mọi giao tiếp đều qua tín hiệu nhỏ. Một cái còi ngắn trước khi vào khe báo cho người phía trước biết có xe sắp lách qua, tránh họ giật mình xoay xe đột ngột. Nhấp nháy đèn về ban đêm có cùng vai trò. Khi đã qua khỏi người ta, một cái gật đầu nhẹ hay đưa tay lên cảm ơn giữ cho văn hóa đường phố không rơi vào tính toán từng va vấp, và người được cảm ơn hôm nay sẽ nhường khe cho ai đó ngày mai.
Ngược lại, khi nghe còi phía sau trong lúc mình đang chen, đừng vội ép sát sang bên để nhường nếu không đủ chỗ. Đứng yên yên ở vị trí hiện tại là cách nhường an toàn nhất, vì người phía sau thấy xe mình không di chuyển sẽ tự tìm đường khác. Ép sát theo phản xạ là nguyên nhân của rất nhiều cạ gương giữa hai xe máy, và người gây ra thường không dừng lại để nhìn kết quả.
Khi nào không nên chen
Ngồi chờ cũng là một kỹ năng. Không nên chen khi đèn đã chuyển vàng sắp xanh, vì cả dòng xe sắp cùng xuất phát và khe sẽ tự đóng lại, khi đó lở dở trong khe là nguy hiểm nhất. Không nên chen khi hàng xe máy phía trước đã kín đến vạch dừng, vì chen thêm chỉ làm dày hàng xe lên và cản đường xe ngược chiều rẽ trái. Và không nên chen khi mình đang chở đồ cồng kềnh hay chở người ngồi sau, vì độ rộng thân xe đã thay đổi mà cảm giác cũ vẫn theo ta.
Mưa nhẹ, mặt đường ướt, hay đang muộn giờ là những yếu tố làm giảm chất lượng phán đoán. Nhiều va chạm xảy ra đúng vào lúc người ta vội nhất, và luật bất thành văn của phố đông là vội mười giây thì mất mười phút đứng xử lý va chạm. Đèn đỏ Hà Nội dài, hãy xem vài chục giây chờ thêm là cái giá của một thân xe sạch và một đầu óc thanh thản.
Một quy tắc nữa đáng khắc cốt ghi tâm: không bao giờ chen qua vạch dừng để lấn sang phần đường xe ngược chiều. Hành vi này vừa rủi ro va đầu xe vừa là lỗi hay bị xử lý, và phần thưởng chỉ là vài vị trí trong hàng chờ mà đèn đỏ nào cũng sẽ gom lại bằng hết.
Tập cho mình nhịp đi phố
Người mới đến Hà Nội thường bị áp đảo bởi mật độ xe, nhưng nhịp chen làn có thể học. Chọn giờ vắng như giữa buổi trưa ngày thường để làm quen trước, rồi tăng dần lên khung giờ đông. Vài tuần là đủ để có cảm giác khe, và sau đó việc lướt qua đèn đỏ đông nhất cũng chỉ là một thao tác bình thường, không còn là pho mì chống chế trong đầu mỗi lần tới ngã tư lớn.
Đi theo sau một người chạy cước hoặc xe ôm lâu năm trong vài trăm mét cũng là cách học nhanh: nhìn cách họ chọn khe, giữ tốc độ, và dừng ở đâu trong hàng chờ. Bắt chước có chọn lọc vài buổi sẽ tự đúc ra được bản nhịp riêng, an toàn và thoải mái với thân người và cỡ xe của mình.
Tóm lại
Chen làn đúng cách là đi chậm có kiểm soát, đọc khe từ xa, tránh tuyệt đối khe xe tải, chân thả xuống làm càng chống, và biết dừng hẳn khi gặp người bộ hành hay cửa xe bật mở. Giữ khoảng cách với xe máy phía trước, không chen khi đèn sắp xanh, không vượt vạch sang đường ngược chiều, và chấp nhận ngồi chờ khi điều kiện không cho phép. Kỹ năng này biến dòng xe đông từ mối đe dọa thành không gian di chuyển bình thường của người Hà Nội. Xem thêm kinh nghiệm và nếu cần một chiếc xe nhỏ gọn dễ chen phố, hãy liên hệ.