Trong các chuyến một ngày từ Hà Nội, nhà thờ đá Phát Diệm bằng xe máy là cung dài hơn hầu hết: hơn một trăm hai mươi cây số một chiều, chạy qua ba bốn khu vực giao thông khác nhau, đổi lại là công trình kiến trúc gần như không có bản sao ở nước này, nơi đá nguyên khối và gỗ lim kết thành một tổng thể vừa mang dáng Gothic vừa đậm chất đình chùa Việt. Cung dài đòi hỏi kỷ luật giờ giấc hơn cung ngắn, và phần ghé thêm phải chọn lọc chứ không nhét được nhiều. Bài này xếp tuyến, khung giờ, phép tắc khi vào khuôn viên nhà thờ, và hai ba điểm lân cận đáng gộp vào cùng ngày.
Nhà thờ đá Phát Diệm bằng xe máy: tuyến một ngày xuống Kim Sơn
Hà Nội đi Phát Diệm thuận theo trục quốc lộ 1 hướng nam: từ trung tâm qua cầu, qua khu Hà Nam tới Phủ Lý, sau đó theo tuyến liên tỉnh men về phía Kim Sơn của tỉnh Ninh Bình, hoặc chạy tiếp tới khu vực thành phố Ninh Bình rồi vòng qua đồng chiêm xuống nhà thờ. Cả hai lối đều phổ biến; lối vòng Phủ Lý ngắn hơn chút, còn lối qua Ninh Bình dễ ăn tiệm dừng và trạm xăng hơn. Tổng thời gian một chiều từ hai tiếng rưỡi tới ba tiếng với tốc độ vừa sức, nên chuyến một ngày chỉ khả thi khi xuất phát sớm và giữ nhịp.
Khung giờ chuẩn: rời Hà Nội trước sáu giờ; nghỉ giải lao một lần ở khu Phủ Lý; tới Phát Diệm khoảng chín giờ, tham quan khuôn viên lúc sáng còn nhẹ; ăn trưa tại xóm biển gần đó với món ruộng muối; hai giờ chiều khởi hành về đường khác, ghé thêm một điểm lân cận; về tới Hà Nội trước bảy giờ tối. Ai không thể dậy sớm thì nên bỏ phần ghé thêm và đi thẳng, đừng cắt phần an toàn của khung về.
Trong khuôn viên nhà thờ: xem gì trước hết
Điểm khiến Phát Diệm Kim Sơn một ngày đáng công chạy xa là sự kết hợp hiếm: nhà thờ chính dựng bằng đá xanh nguyên khối chở trên nền gỗ lim, hàng cột đá vót tròn như gỗ, mái lợp kiểu cong quen thuộc của đình chùa, và tường chắn bao quanh như thành nhỏ. Ba điểm nên xem chậm: nhà thờ chính với hàng cột đá và phần gác chuông phía trước; nhà thờ đá nhỏ hình trái bầu nằm cạnh ao, công trình đá độc đáo nhất khu; và các đài đá ngoài sân, nơi tượng các thánh được đắp bằng đá tạc chi tiết hơn nhiều công trình cùng thời.
Khuôn viên rộng và thoáng, phần lớn đường đi bằng gạch đá, giày bít mũi sẽ thoải mái hơn giày mỏng. Nên dành ra hai giờ cho phần ngoài trời và thêm nữa nếu muốn vào phía trong nhà thờ chính, tùy khung giờ mở của từng buổi.
Phép lịch sự khi tham quan nơi thờ tự
Phát Diệm vẫn là nhà thờ hoạt động, có giáo dân sinh hoạt hằng ngày, nên chuyến đi trước hết là chuyến thăm lịch sự. Quần áo kín ngang vai và qua gối, mũ nón bỏ ngoài; giữ giọng nói thấp, khỏi chạy nhảy giữa sân; vào phía trong nhà thờ chỉ khi cửa mở và theo hướng dẫn của người coi; phần lễ nghi đang diễn ra thì đứng xem phía sau, khỏi tiến sát khu vực bàn thờ. Chụp ảnh ngoài sân gần như thoải mái, còn phía trong nên hỏi trước, vì nhiều khung giờ ban ngày nhà thờ đang có thánh lễ.
Gửi xe ngay bãi trước cổng khuôn viên, phần bãi có người trông giữ, và mang theo nước vì khuôn viên đi lại nhiều mà quán để xa. Ai đi cuối tuần nên canh khung trưa để nghỉ ở xóm ven, vừa ăn món đồng chiêm vừa tránh giờ nắng gắt giữa sân đá.
Một điểm nhỏ hay bỏ qua: nhà thờ đá hút nắng rất mạnh giữa trưa và lạnh rõ khi mưa, nên phần đứng lâu ngoài sân nên đặt vào lúc sáng sớm hoặc chiều muộn; khung trưa dùng để ăn và nghỉ, rồi quay lại chụp khi nắng đã nghiêng. Ai định chụp phần đá có hoa văn nên chọn sáng sớm, khi mặt trời thấp làm nổi từng đường chạm tròn trên cột.
Hai điểm ghé thêm xứng đáng với cung dài
Cách chọn điểm ghé thêm hợp lý là theo đúng đường về. Lối qua Ninh Bình cho phép ghé một trong hai nhóm: karst đá vôi với thuyền bè tại khu danh thắng, hoặc rừng quốc gia ở hướng Nho Quan, cả hai đều thêm chừng một tiếng rưỡi tới hai tiếng cho phần tham quan chính. Lối về qua khu đồng chiêm Kim Sơn lại cho một trải nghiệm khác: ruộng lúa muối phẳng lặng, xóm đê và gió biển trưa, khu vực hiếm khi xuất hiện trong lịch trình phổ thông.
Nguyên tắc gộp điểm: mỗi chuyến một ngày chỉ nên có một điểm phụ, đặt sau nhà thờ chứ không trước, vì phần chính của chuyến là Phát Diệm; nếu điểm phụ kéo dự kiến về quá bảy giờ tối thì cắt, vì đoạn quốc lộ 1 về Hà Nội không nên chạy trong đêm với xe máy.
Chuẩn bị cho cung một trăm hai chục cây số
Xe phải chắc trước khi đi: kiểm tra lốp, thắng, đèn và đổ xăng đầy từ trong thành phố, vì các trạm dọc tuyến thưa hơn trong nội vùng. Đồ mang theo gồm áo mưa, nước hai chai, khăn ướt cho bụi đường trường, và pin dự phòng cho phần định vị. Trên cung dài, mỗi một tiếng rưỡi nên dừng một lần dù chưa mệt, xuống xe đi lại hai phút; đó là cách duy nhất giữ tay và lưng ổn tới khuya về nhà.
Ai mới chạy cung dài lần đầu nên đi hai xe trở lên, chia nhau giữ nhịp và có nhau khi cần vá hay dắt. Cuối cùng, tra dự báo mưa của khu Ninh Bình trước sáng hôm đi, vì đồng chiêm sau mưa ngập lối xóm, và nhà thờ đẹp nhất vào ngày ráo.
Cung xa kiểu này được gom tại chuyên mục cung đường cuối tuần; tổng quan các tuyến quanh Hà Nội nằm ở trang cung đường. Ai muốn nghỉ lại để kết hợp nhiều điểm Ninh Bình trong hai ngày thì xem gợi ý trong du lịch Hà Nội.