Bắc Giang là tỉnh có ít chùa lớn mà mỗi ngôi đều đặc biệt, và hai ngôi nổi bật nhất về mặt di sản lại có chung một điểm: đều lưu giữ mộc bản, những tấm ván khắc kinh văn bằng gỗ cổ. Chuyến chùa Vĩnh Nghiêm chùa Bổ Đà xe máy từ Hà Nội ghép được cả hai trong một ngày, vì hai chùa cách nhau chừng ba mươi cây số, tổng cung từ Hà Nội chừng một trăm hai chục cây số một chiều theo quốc lộ 1 hướng bắc. Ai mê thư pháp cổ, gỗ khắc và không khí chùa quê thì đây là chuyến hiếm nơi nào thay được.
Chùa Vĩnh Nghiêm chùa Bổ Đà xe máy: lịch trình một ngày
Khung giờ đề nghị: rời Hà Nội lúc sáu giờ, theo quốc lộ 1 lên hướng Bắc Giang, dừng ăn sáng một lần gần khu thị trấn, tới chùa Vĩnh Nghiêm khoảng tám giờ rưỡi, xem chùa và phần trưng mộc bản trong gần hai tiếng; mười một giờ rời chùa chạy đoạn đường tỉnh sang chùa Bổ Đà, ăn trưa trước khi vào chùa vì vùng quanh Bổ Đà ít quán; chiều xem Bổ Đà tới ba giờ, rồi về Hà Nội, dừng giải lao một lần, về tới trước năm giờ tối. Lịch này dày, nên ai đi chậm hoặc nhóm đông nên cắt phần linh tinh và giữ đúng hai điểm chính.
Tuyến đường: quốc lộ 1 lên gần thành phố Bắc Giang thì rẽ theo đường tỉnh về Trí Yên, Yên Dũng với chùa Vĩnh Nghiêm; từ đó sang Việt Yên với chùa Bổ Đà theo đường liên huyện nhỏ qua vùng gò đồng. Đoạn cuối mỗi nhánh đường hẹp nhưng mặt tốt, dân quanh vùng quen du khách hỏi đường; đi chậm theo biển chỉ dẫn tại các ngã ba vì biển nhỏ dễ trôi qua khi chạy nhanh. Giữ xe tại sân chùa, phần trông giữ ổn, khỏi cần khóa bánh vì dân quanh vùng quen khách. Trạm xăng thưa hơn trong nội tỉnh, đổ đầy trước khi rời trục lớn.
Chùa Vĩnh Nghiêm: chùa tổ và kho mộc bản
Chùa Vĩnh Nghiêm là chùa tổ của dòng thiền Trúc Lâm, nơi gắn với ba vị tổ của dòng này theo truyền thừa phía bắc, và di sản khiến chùa vượt ra khỏi vùng là bộ mộc bản: gần ba nghìn tấm ván gỗ khắc kinh, văn bia và bia ký, được UNESCO ghi vào danh sách tư liệu di sản ký ức của thế giới. Bộ ván này từng được các nhà sư dùng để in kinh rải về các chùa dòng Trúc Lâm, vì thế mỗi tấm vừa là trang kinh vừa là bản gỗ in của nghề khắc cổ.
Để hiểu vì sao bộ mộc bản quý, hình dung thế này: thời chưa có in ấn hiện đại, kinh văn được khắc ngược từng chữ lên ván gỗ, phất mực rồi ép giấy, mỗi tấm ván là một trang sách in được nhân bản cho các chùa dòng.
Nghề khắc mộc vì thế đòi người thợ vừa thông kinh văn vừa giỏi thư pháp, và bộ ván sống sót qua loạn lạc, mối mọt suốt mấy thế kỷ là di vật hiếm của cả vùng Đông Á. Phần xem nên chậm: tòa trùng bay với gác mái rộng rãi theo kiểu chùa bắc, sân gạch và vườn tùng, rồi khu trưng mộc bản nơi vài tấm ván được bày cho khách thấy rõ nét khắc và cách in. Bên trong chùa còn các tượng gỗ sơn thếp theo lối cổ. Chùa vẫn là nơi tu hành thật, giữ phép: bỏ mũ nón, giọng thấp, phần thờ trong đang có lễ thì đứng sau. Người trông chùa giải thích khá kỹ về lai lịch mộc bản nếu được hỏi chân thành.
Chùa Bổ Đà: kiến trúc dàn trận Bát quái
Chùa Bổ Đà ở Việt Yên nổi bật bởi bố cục khác mọi chùa bắc thông thường: các tòa nhà xếp theo hình dàn trận Bát quái, tường gạch đất bao quanh như ốc đảo lồng nhau, đi giữa các ngõ gạch dễ tưởng mình trong một lâu đài nhỏ. Chùa cũng lưu bộ mộc bản riêng khắc kinh, cùng các tháp gạch cổ nơi yên nghỉ các vị sư của dòng Lâm Tế, phần tháp xếp thành dãy có nét đặc trưng khó thấy ở chùa khác.
Vùng Việt Yên còn giữ làng nghề quan họ gần chùa, nên nếu đi vào cuối tuần đầu xuân, có dịp nghe hát đối đáp ngoài sân đình gần đó; tra lịch các hội mùa xuân trước khi chọn ngày đi. Ba thứ đáng để ý: hệ ngõ gạch và tường bao, đặt chân vào là hiểu vì sao người ta gọi đây là kiến trúc ma trận; các tòa thờ gỗ trong khối, với phần mộc theo lối thếp vàng cổ; và phần tháp gạch cổ rêu phong ngoài sân sau. Chùa nằm trên gò cao giữa vùng đồng, khung chiều muộn ngắm từ ngoài tường bao là đẹp nhất của chuyến.
Chuẩn bị và phần đường về
Xe kiểm tra từ tối: lốp, thắng, đèn, và ấp phao nếu có, vì hai đoạn liên huyện có ổ gà sau mưa. Đồ mang: mũ trùm tai, nước, áo mưa và giày bít mũi cho phần đi sân gạch. Nắng chiều trên quốc lộ 1 về Hà Nội vẫn gắt về mùa hè, nên phần về dừng nghỉ một lần dưới bóng cây ở khu gần trục lớn.
Lễ nghi chung cho cả hai chùa: trang phục kín, không nói to, không chạm vào các vật thờ và tấm mộc bản được trưng, chụp ảnh hỏi phép phần trong nhà. Cuối tuần khách đông hơn nhưng vẫn thoáng so các chùa danh tiếng ven Hà Nội; ngày thường gần như riêng nhóm bạn.
Hai chùa mộc bản kiểu này thuộc bộ tuyến cuối tuần quanh Hà Nội tại chuyên mục cung đường cuối tuần; tổng quan các tuyến nằm ở trang cung đường. Ai muốn ghép thêm các điểm Bắc Giang cùng ngày hoặc nghỉ lại hai ngày thì xem gợi ý trong du lịch Hà Nội.