Câu hỏi khiến mọi phượt mới run tay khi nhìn thấy biển dốc dài phía trước: xuống dốc bằng phanh hay số? Bóp phanh thì sợ cháy má phanh giữa dốc, về số thì sợ xe giật và máy rít. Bài này trả lời rõ từng tình huống: về số nào, khi nào dùng phanh, tại sao phanh động cơ là bạn của người xuống dốc, và những lỗi khiến cả xe lẫn người rơi vào tình huống nguy hiểm giữa một con dốc không có lối dừng.
Xuống dốc bằng phanh hay số: câu trả lời ngắn
Trả lời ngắn nhất: về số thấp trước khi xe vào dốc, để máy giữ xe, rồi dùng phanh nhịp ngắn chỉ để chỉnh tốc độ khi cần. Hai thứ này không thay thế nhau mà bổ sung nhau: số giữ phần lớn công việc hãm xe từ từ, phanh chỉ can thiệp ở những đoạn cần giảm nhanh thêm một nhịp, ví dụ trước cua gắt hoặc khi phía trước có chướng ngại.
Lý do người ta ưu tiên số trước phanh nằm ở vật lý: phanh động cơ hoạt động liên tục không nóng lên theo kiểu má phanh, trong khi cặp má phanh bóp liên tục trên dốc dài sẽ nóng dần và mất hiệu quả, hiện tượng dân gọi là cháy má phanh. Một khi má phanh đã mềm vì nóng, lực phanh giảm đúng lúc bạn cần nó nhất — giữa lòng dốc.
Về số nào và thao tác ra sao
Trước mép dốc, giảm tốc độ bằng phanh trước, rồi về số phù hợp tốc độ hiện tại: số ba nếu dốc nhẹ và xe vẫn chạy nhanh, số hai nếu dốc dài và dốc đậm, và chỉ dùng số một khi dốc rất dựng hoặc xe chở nặng. Nguyên tắc vàng là về số khi xe còn thẳng đường và tốc độ còn thấp, không bao giờ về số giữa cua, vì lúc đó bánh xe đang nghiêng, một cú giật máy có thể làm mất thăng bằng.
Sau khi về số, nhả côn từ từ cho máy ăn tải, giữ ga nhịp đều và để xe tự trôi theo trọng lực, máy sẽ giữ nhịp kéo lùi xe lại. Nghe tiếng máy là cách đo trực tiếp: máy rít cao bất thường nghĩa là số còn cao hoặc tốc độ đã vọt lên, cần bóp phanh giảm rồi tiếp tục để máy giữ. Tiếng máy đều đều là tín hiệu mọi thứ đang trong tầm kiểm soát.
Với những dốc có cua liên tiếp, kết hợp ba nhịp: thẳng đường thì nhả phanh cho xe trôi, trước cua thì bóp phanh giảm tốc về mức an toàn, vào cua thì nhả phanh và giữ số, ra khỏi cua lại nhả cho xe trôi. Chu trình bóp — nhả — giữ này giúp má phanh có thời gian nguội sau mỗi lần dùng, chính là kỹ thuật phanh nhịp mà người xuống dốc giỏi nào cũng dùng.
Bốn lỗi thường gặp của người mới
Lỗi thứ nhất: kéo côn hoặc về mo lúc xe đang trôi nhanh, biến xe thành vật trượt không hãm được. Xuống dốc mà cắt máy là tự loại bỏ phanh động cơ, toàn bộ trọng lượng dồn lên hai má phanh — đây chính là con đường ngắn nhất tới mất phanh. Nếu bắt buộc phải về số giữa dốc, bóp phanh giảm tốc trước rồi mới về, và nhả côn từ từ.
Lỗi thứ hai: bóp phanh liên tục từ đỉnh tới chân dốc. Như đã nói, má phanh nóng dần và yếu dần; người ngồi trên xe không nhận ra cho tới khi bóp sâu mà xe vẫn không giảm. Nếu phát hiện phanh ăn yếu giữa dốc, về thấp số hơn, giữ làn phải, dùng các cua gắt như điểm tự nhiên giảm tốc, và dừng ở lề rộng an toàn khi có thể để phanh nguội.
Lỗi thứ ba: về số một quá sớm khi xe còn nhanh, khiến máy rít lên đỉnh tiếng và hộp số chịu xung lực lớn. Số một chỉ dành cho tốc độ rất thấp và dốc rất dựng; ép xe số một ở tốc độ cao làm hỏng cả máy lẫn xích sớm hơn tuổi thọ thật của chúng.
Lỗi thứ tư: nhìn ngay trước bánh xe. Xuống dốc tốc độ tăng nhanh, tầm nhìn cần mở xa hơn đường bằng: đọc luồng cua từ xa, thấy ô tô lên dốc phía đối diện sớm để chọn làn, và nhận mặt đường ướt hoặc sỏi sớm để giảm trước. Người mới thường nhìn xuống gốc bánh, và mọi thứ xảy ra nhanh hơn phản xạ của họ.
Tập trước khi gặp đèo thật
Không cần đợi tới chuyến đèo xa mới tập: các cầu vượt trong nội đô Hà Nội, dốc đường đê hoặc cầu Long Biên lên xuống đều là chỗ luyện thao tác về số và phanh nhịp an toàn. Mục tiêu tập là biến chuỗi thao tác giảm tốc — về số — nhả côn — giữ ga thành một phản xạ liền mạch không cần nghĩ, vì trên đèo thật, đầu óc cần để đọc đường chứ không phải lo chân tay.
Khi thuê xe máy lạ để đi xa, thêm một bước nữa: thử độ ăn của phanh và độ côn ở đoạn bằng trước khi tới dốc, vì mỗi chiếc xe có điểm côn và phanh khác nhau, và thao tác trên xe lạ cần một hai lần làm quen. Bài làm quen xe máy lạ trước khi lên đường đi chi tiết bước làm quen này, còn kỹ thuật cơ bản vào số và đề máy được gom trong trang kỹ năng lái cơ bản.
Hai bài liên quan trực tiếp tới chủ đề hôm nay đáng đọc kèm: phanh trước phanh sau dùng thế nào cho phần phối hợp hai phanh, và lên dốc và xuống dốc bằng xe số khi mới lái cho góc nhìn tổng thể từ hướng lên. Nếu bạn đi xe ga, kỹ thuật tương ứng được trình bày trong bài hạ dốc dài bằng xe ga an toàn, vì xe ga không có cách về số như xe số.
Kết lại
Xuống dốc dài bằng xe số không phải lựa chọn giữa phanh hay số, mà là dùng cả hai đúng vai: số giữ xe, phanh chỉnh nhịp. Về số trước mép dốc, phanh theo chu kỳ bóp nhả, không cắt máy giữa dốc và luôn đọc đường từ xa — bốn thói quen này biến dốc dài từ nỗi sợ thành đoạn đường đều tay nhất của cả chuyến đi. Tập trên các dốc quen quanh Hà Nội trước khi gặp đèo thật, và mỗi lần xuống dốc là một lần kỹ năng chắc thêm một bậc.