Chạy xe quanh hồ mà biết truyền thuyết Hồ Tây thì mỗi cái tên trên đường đều có chuyện để kể: đường Lạc Long Quân gợi tích diệt cáo chín đuôi, đền Kim Ngưu giữ chuyện trâu vàng, còn đầm Xác Cáo là cái tên cổ nhất của mặt nước này. Khách thuê xe ở tiệm tôi, nhất là các phụ huynh, hay hỏi dọc đường có chuyện gì kể cho con. Bài này gom các tích chính, chỉ chúng nằm ở đâu trên vòng xe và cách dừng đỗ cho an toàn.
Truyền thuyết Hồ Tây qua những cái tên cũ của hồ
Hồ lớn nhất nội đô Hà Nội từng mang nhiều tên:
- Đầm Xác Cáo: gắn với tích Lạc Long Quân diệt cáo chín đuôi, nhiều nhà nghiên cứu coi là tên xưa nhất.
- Lãng Bạc: tên gặp trong sử cũ từ thời Bắc thuộc, hiểu nôm na là vùng nước sóng vỗ.
- Dâm Đàm: đầm mù sương, dùng thời Lý, Trần. Sáng đầu đông chạy đường Thanh Niên thấy sương phủ mặt hồ là hiểu cái tên.
- Hồ Kim Ngưu: hồ Trâu Vàng, theo tích trâu vàng lặn xuống đáy hồ.
- Tây Hồ: tên đổi từ thời Lê, nhiều tài liệu cho rằng để tránh tên húy của vua.
Nên nói rõ với con đây là chuyện dân gian, không phải sử chép. Giới địa lý thường coi hồ là một khúc sông Hồng cũ bị bồi lấp tách ra; người xưa thì giải thích bằng cáo và trâu.
Sự tích cáo chín đuôi Hồ Tây và đầm Xác Cáo
Bản được dẫn nhiều nhất nằm trong truyện Hồ tinh của sách Lĩnh Nam chích quái. Thuở xưa, phía tây đất Thăng Long sau này có hòn núi đá nhỏ, dưới chân núi là hang của con cáo trắng chín đuôi sống hơn nghìn năm. Nó biết hóa người, hay biến làm người áo trắng trà trộn vào đám ca hát rồi dụ trai gái vào hang.
Lạc Long Quân sai quân thủy phủ dâng nước phá hang, diệt được cáo. Chỗ hang cũ sụt thành vũng sâu gọi là đầm Xác Cáo, chính là hồ Tây bây giờ. Truyện còn kể cánh đồng phía tây hồ gọi là Hồ Động, chỗ đất cao dân ở gọi là Hồ Thôn; chữ “hồ” ở đây là con cáo. Có người gắn Hồ Thôn với làng Hồ Khẩu trong vùng Kẻ Bưởi, nhưng đó là cách giải thích, chưa phải điều đã chốt. Muốn vào các ngõ làng ấy, xem bài dấu vết làng giấy dó Bưởi qua Yên Thái, Hồ Khẩu, Đông Xã.
Người già quanh hồ còn kể dị bản: Ngọc Hoàng sai thần Huyền Thiên xuống đánh hồ tinh đến mức đất sụt thành đầm. Huyền Thiên Trấn Vũ cũng là vị thần thờ ở đền Quán Thánh, góc phố Quán Thánh và đường Thanh Niên, khu Ba Đình, nên nhiều nhà chọn đây làm điểm xuất phát.
Sự tích Hồ Tây trâu vàng và đền Kim Ngưu
Bản quen tai nhất kể về thiền sư Không Lộ, có bản gọi là Minh Không, thời Lý. Ngài sang phương Bắc chữa bệnh cho người trong hoàng tộc, được cho chọn quà trong kho nhưng chỉ xin ít đồng đen bỏ tay nải, rồi tay nải phép thu gần hết đồng đen trong kho. Về nước, ngài đúc một quả chuông lớn.
Tiếng chuông vang sang tận phương Bắc, con trâu vàng tưởng mẹ gọi, vì người xưa bảo đồng đen là mẹ của vàng, liền chạy về phương Nam. Mất tiếng chuông, trâu quần thảo khu rừng ngoài kinh thành làm đất sụt thành hồ. Thiền sư thả chuông xuống nước, trâu lặn theo và ở luôn dưới đáy, nên hồ có tên Kim Ngưu.
Lĩnh Nam chích quái còn chép một mạch khác: trâu vàng từ núi Tiên Du chạy theo sông Cái tới Dâm Đàm rồi biến mất. Đáng chú ý, cuối truyện Hồ tinh sách cũng ghi sau khi diệt cáo, người ta lập miếu Kim Ngưu để trấn yêu. Hai truyền thuyết gặp nhau ở cùng một ngôi đền.
Đền Kim Ngưu nằm trong quần thể Phủ Tây Hồ, trên doi đất nhô ra hồ ở khu Quảng An, Tây Hồ, trước đền có cây đa lớn và tượng trâu vàng. Theo báo chí, đền bị đạn pháo phá năm 1947 và dựng lại năm 2000. Đường đi và gửi xe có ở bài đến Phủ Tây Hồ bằng xe máy.
Lộ trình xe máy theo dấu các tích quanh hồ
Dừng đủ các điểm thì nên để dành nửa buổi:
-
Đền Quán Thánh: kể dị bản thần Huyền Thiên. Gửi xe chỗ có người trông, không dựng ở đầu đường Thanh Niên.
-
Đường Thanh Niên: chạy chậm giữa hồ Tây và hồ Trúc Bạch, chỉ cho con chùa Trấn Quốc trên đảo nhỏ, kể chuyện cái tên Dâm Đàm.
-
Phủ Tây Hồ và đền Kim Ngưu: theo trục Yên Phụ, Nghi Tàm rồi rẽ vào phố Đặng Thai Mai theo biển chỉ dẫn. Dừng lâu nhất ở đây, kể tích trâu vàng trước tượng trâu.
-
Ngã ba Âu Cơ và Lạc Long Quân phía bắc hồ: hai con đường mang tên cha Rồng mẹ Tiên chạm vào nhau. Qua hẳn nút giao rồi mới tấp vào lề.
-
Đường Lạc Long Quân dọc bờ tây: kể tích diệt cáo chín đuôi đúng trên con đường mang tên ngài, chạy dần về phía Bưởi để nhắc chuyện Hồ Thôn.
-
Đường Thụy Khuê về lại Quán Thánh, khép vòng.
Âu Cơ có đoạn một chiều và các trục ven hồ đổi chiều từng quãng, nên nhìn biển trước mỗi lần rẽ. Chỗ ngắm hồ trên Lạc Long Quân có ở bài đường Lạc Long Quân chạy xe buổi chiều.
Dừng ở đâu để kể chuyện
Ven hồ phần lớn không có người trông xe. Dừng vài phút thì tắt máy, rút chìa, khóa cổ, dựng sát lề, không chắn lối đi bộ. Dừng lâu thì gọi ly nước ở quán ven hồ và để xe trước quán, hoặc gửi bãi có vé quanh các đền. Danh sách điểm dừng có trong bài cung đường chạy quanh hồ Tây: điểm dừng và chỗ gửi xe.
Kể chuyện cho con trên xe máy: dừng hẳn rồi mới kể
Đừng kể chuyện khi xe đang chạy: người lái quay đầu nghe con hỏi là lúc dễ mất tập trung nhất, nhất là ở khúc cua có người chạy bộ cắt ngang.
- Đến nơi, tắt máy, cho con đứng trên vỉa hè rồi mới kể, chỉ vào biển tên đường hay cổng đền.
- Mỗi điểm một tích, đừng dồn cả cáo lẫn trâu vào một lần dừng.
- Trẻ ngồi sau đội mũ bảo hiểm vừa cỡ, cài quai chắc, ngồi sát lưng người lái.
Trẻ nhỏ mỏi sau vài điểm, nên chỉ cần Phủ Tây Hồ và đường Lạc Long Quân là đủ một buổi chiều. Đồ nên mang cho con có trong bài chạy xe máy quanh Hồ Tây với trẻ nhỏ nên chuẩn bị gì.
Chuẩn bị xe cho buổi chạy theo truyền thuyết
Từ Thuê Xe Máy Hà Nội Nguyễn Tú ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, qua cầu Long Biên hoặc Chương Dương, theo trục Yên Phụ là tới hồ Tây. Chở trẻ nhỏ nên lấy Honda Vision giá 200.000 đ một ngày, dễ lái, cốp rộng; đi một mình thì Honda Wave giá 150.000 đ một ngày là đủ. Tiền cọc xác nhận trực tiếp khi nhận xe; cần mũ cỡ trẻ em thì hỏi cửa hàng khi đặt xe.
Tiệm mở từ 09:00 đến 21:00, muốn chạy Thanh Niên lúc sương sớm thì nhận xe từ chiều hôm trước. Hà Nội đang thí điểm vùng phát thải thấp ở lõi Hoàn Kiếm; quanh hồ Tây hiện chưa thuộc phạm vi này, nhưng lộ trình có thể đổi, nên xem thông báo mới và biển tại chỗ trước khi đi. Đặt xe qua số 0942 467 674.
Chạy xong vòng truyền thuyết, chọn thêm điểm ghé trong chuyên mục Hồ Tây hoặc mở rộng sang lộ trình khác ở mục du lịch.