Đường Lâm là chuyến ngoại thành dễ chịu bậc nhất quanh Hà Nội: quãng đường chưa xa, đường tốt, và không có dốc. Trả lời ngắn gọn: từ trung tâm Hà Nội tới làng cổ Đường Lâm ở vùng Sơn Tây khoảng bốn mươi lăm cây số mỗi chiều, đi trong ngày thoải mái, và điều đáng chuẩn bị nhất không phải xe cộ mà là cách đi: làng cổ phải đi chậm, bộ là chính, xe máy chỉ là phương tiện đưa bạn tới và chở quà về. Ai mang theo thói quen chạy nước rải từ quốc lộ vào trong ngõ sẽ bỏ lỡ gần hết phần thú vị của nơi này.
Đường Lâm khác các chuyến chơi ngoại thành chỗ nào
Đa số điểm chơi quanh Hà Nội là xem cảnh: hồ, núi, vườn. Đường Lâm là đi vào một không gian sống: ngõ gạch ong, tường đất, giếng nước, nhà cổ vẫn có người ở, nền nhà rêu và hương quýt hoặc củi sớm. Trải nghiệm nằm ở việc đi bộ chậm trong các ngõ nhỏ, ngồi lâu ở hiên nhà cổ, ăn bữa cơm quê. Bởi vậy kế hoạch hợp lý là chấp nhận để xe yên một chỗ gần như cả ngày, thay vì chạy nhiều điểm lẻ tẻ như các tuyến khác. Một chiếc xe máy thuê thoải mái, cốp rộng đủ đựng quà quê chiều về, là tất cả những gì bạn cần từ chiếc xe.
Tuyến đường đi chủ yếu là trục lớn hướng tây, thẳng và nhựa tốt. Không có cung dốc, không đoạn xấu, xe ga hay xe số đều như nhau. Điều cần nhất khi nhận xe vẫn là bộ kiểm tra cơ bản: phanh, đèn, còi, và thỏa thuận mức xăng giao trả rõ ràng.
Một ngày ở Đường Lâm nên sắp thế nào
Xuất phát không cần quá sớm như đi núi, tám giờ rưỡi khỏi thành phố là nhịp vừa. Chặng đi chừng một tiếng rưỡi với người đi thoải mái. Đến làng, việc đầu tiên là chọn chỗ gửi xe gần cổng, lấy vé, chụp ảnh mốc xung quanh để chiều dễ tìm. Sau đó cả ngày dành cho việc đi bộ: các ngõ chính, các nhà cổ mở cửa tham quan, đình chùa trong làng, và những ngõ nhỏ tự nhiên đang có đời sống thường ngày. Trưa ăn ở trong khu với các món quê, chiều ngồi uống chè trước khi về. Mùa hè về sớm tránh nắng xế, mùa đông nên về trước khi trời đổ sương.
Điểm người hay tiếc là đi quá nhanh. Nhiều nhóm tới nơi lúc mười giờ, rảo một vòng trong một tiếng, chụp ảnh xong ngồi chờ nhau ăn trưa rồi về, và kết luận làng cổ chẳng có gì. Kỳ thực phần hay nhất của Đường Lâm nằm ở những lúc không làm gì cả: nghe tiếng gà sau bờ rêu, xem nắng đổ dần qua mái ngói. Đây là chuyến đi của sự chậm, hãy để nó chậm.
Đi bộ trong ngõ: vài nguyên tắc nhỏ
Ngõ làng cổ hẹp và nhiều đoạn lát gạch cũ, có bậc và cạnh gạch mòn trơn. Đi bộ cẩn thận đoạn ẩm, đặc biệt sau đêm mưa hoặc sáng có sương. Nếu bạn theo kiểu mặc váy hoặc đồ dày để chụp ảnh, nhớ mang theo một đôi giày bệt đổi khi đi bộ đường dài trong ngõ. Giữ giọng nói vừa phải khi đi qua các nhà dân, vì tường đất mỏng và người trong nhà nghe rõ cả câu chuyện của bạn. Hỏi phép trước khi chụp cận người dân và gia súc trong nhà, đa số dễ tính nhưng phép lịch sự vẫn là phép lịch sự.
Trẻ nhỏ rất hợp với loại hình này, các bé chạy trong ngõ không xe cộ như phố, chỉ cần dặn không lại gần giếng nước và khu vườn nhà người ta. Người lớn tuổi cũng hợp, chặng bộ ngắn chia được, và các hiên nhà cổ thường có ghế ngồi nghỉ.
Món ăn và quà quê mang về
Bữa trưa quê là một phần không thể tách của chuyến đi: các món dân dã nấu kiểu nhà, lượng vừa người, ăn chậm giữa vườn. Về quà, Đường Lâm nổi tiếng với các món đặc sản đóng gói như tương, mứt, chè lam và bánh làng. Mua quà chiều trước khi ra về, nhưng nhớ tính đến việc chở: các món này đa phần đóng hộp giấy hoặc chai lọ thủy tinh, cần chất êm trong cốp. Mang theo một túi vải hoặc hộp các tông nhỏ để lót giữa các món, chèn kín khoảng trống, dây thun buộc cố định hộp vào giá đồ. Thuỷ tinh lỏng như chai tương nên bọc giấy mềm rồi đứng thẳng trong cốp.
Nếu mua nhiều, cân nhắc một chiếc ba lô nhẹ đeo trước người thay vì chất cao sau yên, trọng tâm trước an toàn hơn đống đồ lắc lư sau lưng trên chặng quốc lộ về.
Nếu muốn ghép thêm điểm quanh Đường Lâm
Vùng Sơn Tây quanh Đường Lâm có thêm vài chỗ ghép được trong cùng một ngày nếu bạn đi sớm: các di tích thành cũ và đền thờ gần đó, khu vực vọng môn làng, và các vườn cây ăn quả theo mùa quanh các thôn lân cận. Cách ghép hợp lý là chọn một điểm thôi, đặt nó vào buổi sáng khi người còn khỏe, rồi dành trọn buổi chiều cho làng cổ. Sắp ngược lại là công thức của chuyến đi tồi: hết sức ở các điểm xa trước trưa, rồi bước vào làng cổ lúc mệt lử với đôi chân không còn muốn đi bộ, đúng phần quan trọng nhất của ngày.
Nhiều nhóm cũng hỏi về việc ăn sáng dọc đường. Trục hướng tây có nhiều quán phở và bún chả quen cạnh đường lớn, dừng ăn sáng ở chặng nửa đường vừa đỡ đói vừa cắt chuyến đi thành hai phần dễ chịu. Buổi sáng cuối tuần dòng xe hướng tây không đông như hướng khác, đó là một điểm cộng nhỏ của cung này so với các tuyến bắc và nam.
Ngoài ra, cuối tuần làng cổ có những buổi sinh hoạt văn hóa nhỏ tùy đợt: hội thảo về nhà cổ, lớp vẽ của các nhóm học sinh, hay chợ phiên cây cảnh ven đường vào. Những thứ không nằm trong lịch trình này thường lại là phần đáng nhớ nhất của chuyến đi, nên hãy để lịch có khe trống cho chúng.
Ghi lại chuyến đi
Làng cổ là nơi chụp ảnh gắn với ánh sáng thay vì cảnh tượng hoành tráng: một vệt nắng qua bờ rêu, bóng cây trên tường đất, dãy đèn đỏ trước nhà cổ. Máy ảnh gọn hoặc điện thoại với pin đủ là đủ dùng. Người thích viết có thể mang sổ nhỏ, vì ngồi hiên nhà cổ ghi vài dòng là kiểu ghi chép mà không quán cà phê nào trong phố thay được. Nếu đăng ảnh công khai, cân nhắc không khoe rõ mặt người dân địa phương khi họ không biết mình đang được chụp.
Về thành phố: khung giờ và an toàn
Chặng về dễ đi nhưng trục lớn hướng tây buổi chiều đông xe tải và xe container. Đi đúng làn, không chạy sánh nhóm dài chắn đường, và giữ khoảng cách với xe tải. Nếu về sau năm giờ chiều mùa đông, trời nhanh tối, bật đèn sớm. Về tới thành phố đúng giờ cao điểm tối, chọn tuyến vào tránh các nút cầu chật nếu có thể. Trả xe trong ngày: cửa hàng làm việc tới hai mươi mốt giờ, nhưng đừng ép sát, chặng về thường hay phát sinh dừng.
Cuối cùng là một lưu ý giữ gìn: làng cổ sống được nhờ người dân vẫn ở đó. Mua quà ở các nhà làm thật, không mặc cả đến kiệt, để rác cầm về chỗ có thùng, và nếu một ngõ có biển nhà tư không vào. Cách bạn đi hôm nay quyết định nơi này còn như vậy cho người tới sau.
Cuối cùng, nếu bạn đi cùng người lớn tuổi, làng cổ là lựa chọn hiếm hoi vừa hợp vừa không cần cố: chặng xe ngắn, không leo dốc, chỗ ngồi nghỉ có sẵn ở khắp nơi. Chỉ cần để lịch trưa có bữa ăn thật và buổi chiều không dồn việc.
Tóm lại
Đường Lâm là chuyến đi chậm: xe máy đưa bạn bốn mươi lăm cây số ra ngoại thành, còn phần hay nhất diễn ra bằng đôi chân và cái ngồi lâu. Gửi xe sớm, đi bộ cả ngày, ăn cơm quê, mua quà chất êm, và về trước tối. Tham khảo thêm các tuyến chơi quanh Hà Nội trong mục du lịch, và câu chuyện về những ngày rảnh rỗi đi phố trong mục chia sẻ.