Các cửa ô Hà Nội ngày nay gần như không còn cổng, không còn tường, chỉ còn cái tên gắn vào những nút giao đông bậc nhất thành phố. Khách thuê xe hay hỏi tôi Ô Chợ Dừa, Ô Cầu Dền ở đâu, rồi tới nơi chỉ thấy đèn đỏ và dòng xe. Bài này giúp bạn biết mỗi cửa ô nằm chỗ nào, nên chạy theo thứ tự ra sao và dừng ở đâu.
Các cửa ô Hà Nội ngày nay: tên còn, cổng thì mất
Xưa kia, kinh thành Thăng Long được bao bởi vòng thành đất La Thành, vừa là thành vừa là đê. Trên vòng đê ấy có các cửa ô cho người và hàng hóa ra vào, nhiều tài liệu nhắc tới con số mười sáu cửa ô.
Qua thời Pháp thuộc và những đợt mở rộng đô thị, vòng thành bị san dần, cổng ô biến mất. Cửa ô duy nhất còn đứng nguyên là Ô Quan Chưởng trong phố cổ. Bốn cái tên người Hà Nội nhắc nhiều nhất, Ô Chợ Dừa, Ô Cầu Dền, Ô Đống Mác và Ô Cầu Giấy, giờ chủ yếu là tên nút giao, tên phường, tên trạm xe buýt. Bài hát “Tiến về Hà Nội” của Văn Cao nhắc tới “năm cửa ô”, dù con số thật nhiều hơn.
Vì vậy, đừng mong thấy di tích hoành tráng. Thứ bạn tìm là cảm giác địa hình: chỗ đường bỗng uốn cong, đoạn men theo đê cũ, những tên phố xưa còn sót quanh nút giao.
Lộ trình gợi ý khi đi xe máy qua các cửa ô
Bốn cửa ô nằm rải trên một vòng cung từ đông nam sang tây của nội đô. Thứ tự tôi hay gợi ý:
- Khởi động ở Ô Quan Chưởng, cuối phố Hàng Chiếu, để xem một cổng ô thật.
- Xuống phía nam, vào phố Lò Đúc và chạy hết phố là tới Ô Đống Mác.
- Theo Trần Khát Chân về hướng tây, chừng hơn một cây số là Ô Cầu Dền.
- Đi Đại Cồ Việt, qua khu Kim Liên rồi theo Xã Đàn lên Ô Chợ Dừa.
- Từ Ô Chợ Dừa theo Đê La Thành, nối sang Nguyễn Chí Thanh hoặc Kim Mã để tới khu Cầu Giấy.
Cả vòng khoảng hơn chục cây số, dừng mỗi điểm một lúc thì mất trọn buổi. Mở bản đồ kiểm tra chiều đường trước, vì nhiều phố ở đây đi một chiều.
Ví dụ: hai vợ chồng ở trọ phố cổ nhận xe lúc chín giờ sáng thứ bảy, ngắm Ô Quan Chưởng, ăn sáng muộn trên phố Lò Đúc. Họ qua Ô Cầu Dền và Ô Chợ Dừa khi đường đã bớt xe, tới Cầu Giấy vừa giờ ăn trưa rồi về theo trục Kim Mã.
Ô Quan Chưởng: hình dung cửa ô xưa
Ô Quan Chưởng nằm ở cuối phố Hàng Chiếu, chỗ gặp phố Thanh Hà và Đào Duy Từ. Đây là cửa ô duy nhất còn lại, tên chữ là Đông Hà môn, được sửa dựng vào đầu thế kỷ 19, lối đi dưới vòm vẫn dùng hằng ngày.
Phố hẹp, đừng dừng xe dưới vòm để chụp ảnh. Gửi xe ở chỗ có người trông gần đó rồi đi bộ lại. Nhìn kích thước cổng, bạn sẽ hiểu vì sao các cửa ô khác khó tồn tại giữa dòng xe hiện nay.
Ô Đống Mác và Ô Cầu Dền: hai cửa ô phía nam
Ô Đống Mác ở cuối phố Lò Đúc
Ô Đống Mác ngày nay là ngã tư Lò Đúc, Trần Khát Chân và Kim Ngưu. Dân gian kể chuyện quân lính tháo chạy bỏ lại cả đống giáo mác ở đây. Một số nhà nghiên cứu lại cho rằng tên gốc là ô Ông Mạc, gắn với một vị quan họ Mạc từng có nhà ở vùng này.
Phố Lò Đúc đáng chạy chậm: tên phố gợi nghề đúc đồng xưa, hai bên còn vài biệt thự kiểu Pháp. Đường Kim Ngưu men theo con sông cùng tên.
Ô Cầu Dền trên trục Phố Huế
Từ Ô Đống Mác, theo Trần Khát Chân về hướng tây là tới Ô Cầu Dền, ngã tư lớn nối Phố Huế, Bạch Mai, Đại Cồ Việt và Trần Khát Chân. Đây là cửa ngõ phía nam của nội đô cũ.
Nút này rất đông, nhất là giờ tan tầm. Đừng dừng ở góc ngã tư; hãy rẽ vào phố nhánh, tìm chỗ gửi có người trông rồi đi bộ ra quan sát. Phố Huế và Bạch Mai đều buôn bán sầm uất, dạo bộ một đoạn cũng vui.
Ô Chợ Dừa: nút nhiều ngả phía tây nam
Theo các tài liệu về địa danh Hà Nội, Ô Chợ Dừa xưa có tên chữ là Thịnh Quang, sau đổi thành Thịnh Hào, còn Chợ Dừa là tên nôm quen miệng. Ngày nay đây là nút nơi Xã Đàn, Khâm Thiên, Tôn Đức Thắng, Nguyễn Lương Bằng và Đê La Thành gặp nhau.
Lần đầu tới, nhiều người lúng túng vì không biết làn nào sang hướng nào. Trước khi vào nút, xác định rõ nhánh sẽ ra, vào đúng làn từ sớm. Lỡ đi nhầm thì cứ ra hết nhánh đó rồi tìm chỗ quay đầu hợp lệ.
Phố Khâm Thiên có khu tưởng niệm nạn nhân trận ném bom cuối năm 1972. Theo Tôn Đức Thắng một đoạn là tới Văn Miếu. Con đường Đê La Thành uốn lượn chính là dấu vết vòng thành đất cũ, để ý sẽ thấy vài đoạn có ngõ dốc xuống hai bên.
Ô Cầu Giấy: cửa ngõ phía tây và hai trận đánh
Khi nói Ô Cầu Giấy, người Hà Nội thường nghĩ tới khu nút giao gần cây cầu qua sông Tô Lịch, nơi đường Cầu Giấy gặp Láng, Bưởi và hướng Kim Mã. Các nhà nghiên cứu còn ý kiến khác nhau về vị trí chính xác của cổng ô xưa, nên hãy coi đây là khu vực mang tên chứ không phải điểm đánh dấu chắc chắn.
Sử sách nhắc tới Cầu Giấy qua hai trận phục kích quân Pháp năm 1873 và năm 1883, khi Francis Garnier rồi Henri Rivière tử trận ở khu vực này. Nay tuyến đường sắt đô thị chạy trên cao dọc đường Cầu Giấy.
Đây là điểm cuối vòng. Còn sức thì nối sang đoạn chạy dọc kênh Tô Lịch; lúc về phố cổ, xem bài trục Kim Mã hay trục Láng để chọn đường đỡ mệt.
Lưu ý khi chạy qua các nút giao mang tên cửa ô
- Đi sáng cuối tuần, tránh giờ đi làm và tan tầm.
- Không dừng ở góc ngã tư hay trên vạch đi bộ; muốn chụp thì gửi xe rồi đi bộ.
- Ở nút nhiều ngả, đi đúng làn, theo đèn tín hiệu.
- Để điện thoại trên giá cố định, đừng vừa cầm bản đồ vừa lái.
- Gửi xe ở bãi có người trông, giữ vé cẩn thận, không đỗ chắn lối nhà dân.
- Đội mũ bảo hiểm cài quai đúng cách.
Chưa quen phố Hà Nội thì đọc trước cung nội thành cho người mới chạy lần đầu.
Thuê xe cho vòng cửa ô
Vòng này phần lớn là phố nội đô, Honda Vision hay Honda Wave đều hợp. Thuê Xe Máy Hà Nội Nguyễn Tú ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên; qua cầu Chương Dương là vào phố cổ, không xa Ô Quan Chưởng.
Honda Wave 150.000 đ một ngày, Honda Vision 200.000 đ một ngày, xem thêm ở bảng giá. Tiền cọc, giấy tờ và mũ bảo hiểm thì hỏi cửa hàng khi đặt xe. Gọi 0942 467 674; tiệm mở 09:00–21:00.
Muốn thêm tuyến trong phố, xem chuyên mục cung đường nội thành hoặc toàn bộ các cung đường quanh Hà Nội.