Trong bản đồ tâm linh vùng đồng bằng Bắc Bộ, phủ Dầy Nam Định bằng xe máy là cung gần gũi nhất với người Hà Nội: chừng một trăm cây số theo trục nam, một ngày đi về thoải mái, và đích đến là cụm di tích thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh nổi tiếng bậc nhất nước. Câu hỏi khó của nhiều người không phải đường đi, mà là chọn thời điểm: ngày thường vắng và dễ xem, còn mùa hội tháng Ba âm lịch rộ lễ nhưng chật khách. Bài này đặt hai lựa chọn cạnh nhau, kèm tuyến đường và phần lễ nghi nên giữ trước khi vào phủ.
Phủ Dầy Nam Định bằng xe máy: tuyến một ngày xuống Vụ Bản
Tuyến quen thuộc theo quốc lộ 1: từ Hà Nội qua cầu, chạy qua khu Hà Nam, tới đoạn thuộc huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định thì theo biển chỉ dẫn rẽ vào cụm di tích. Tổng quãng đường một chiều chừng một trăm cây số, phần lớn đường lớn rộng, đoạn rẽ cuối qua đường liên thôn nhỏ nhưng mặt đường tốt. Ai muốn tránh quốc lộ 1 có thể theo tuyến liên tỉnh nhỏ men qua các phố thị nhỏ, dài hơn chút nhưng ít xe container, hợp người chạy chậm.
Khung giờ ngày thường: xuất phát từ Hà Nội lúc sáu giờ, dừng ăn sáng một lần giữa tuyến, tới phủ khoảng tám giờ rưỡi khi khách còn thưa; xem cụm di tích trong khoảng hai tiếng; trưa ăn món cá và gà đồng ven thị trấn; về Hà Nội trước bốn giờ chiều. Gửi xe tại bãi trước khu di tích, đi bộ vào cổng; toàn bộ phần chính nằm gọn trong một vùng, khỏi phải chạy xe giữa các điểm.
Cụm di tích phủ Dầy: xem gì khi vào
Phủ Dầy là cụm nhiều công trình chứ không phải một tòa: phủ chính thờ Thánh Mẫu, cùng chùa, am và các tòa phụ trải trên vùng đất quê của Mẫu. Người đi lần đầu nên đi theo thứ tự từ cổng vào: sân trước, phủ chính với phần chạm gỗ và hệ thống tượng, rồi vòng ra phía chùa và am sau vườn. Phần được xem chậm nhất thường là chạm khắc ở các vì kèo và hệ thống câu đối, nơi thể hiện rõ bút pháp của nghệ nhân vùng Nam Định xưa.
Điểm nhấn của cụm là không gian tín ngưỡng thờ Mẫu: hương khói, y phục đỏ, và tiếng hát văn khi có phần lễ. Ngày thường vắng lễ, du khách đi xem kiến trúc và chụp góc vườn thoáng đãng; nếu gặp buổi lễ nhỏ của dân quanh vùng thì đứng ngoài quan sát, không bấm máy sát mặt người lễ. Bảng chú giải tại các tòa giải thích khá đủ, và dân trông giữ sẵn sàng chỉ dẫn khi được hỏi vui vẻ. Ai muốn hiểu sâu hơn về lai lịch Thánh Mẫu và tín ngưỡng thờ Mẫu ở đồng bằng thì nên đọc tư liệu trước khi đi, vì phần kể tại chỗ mang tính khẩu truyền, mỗi người một mẩu, ghép lại mới đủ nét. Trẻ nhỏ đi cùng nên dặn trước phép tắc, vì cụm di tích có nhiều bậc đá và gò đất giữa các tòa.
Mùa hội tháng Ba âm lịch: đáng đi nhưng phải tính
Hội phủ Dầy diễn ra trong tháng Ba âm lịch, kéo dài nhiều ngày với phần rộ nhất quanh giữa tháng, thu hút dòng người từ khắp các tỉnh đổ về. Đi mùa hội cho trải nghiệm hoàn toàn khác: cờ xẻ khắp vùng, các đoàn rước, phần hát văn liên tục, và không khí tín ngưỡng đặc sệt mà không ngày thường nào tái hiện được. Người mê văn hóa dân gian sẽ thấy riêng dịp này đã đáng trăm cây số.
Đổi lại là ba cái giá phải trả. Thứ nhất, khách rất đông, phần gửi xe xa cổng và đi bộ dài hơn; thứ hai, các tòa chính chật người, xem chạm khắc khó vì phải di chuyển theo dòng; thứ ba, tuyến quốc lộ 1 quanh vùng hội có lúc tắc từng đoạn, khung giờ về phải dự trù rộng. Ai đi hội nên xuất phát sớm hơn thường lệ, coi như phần di chuyển tốn thêm một tiếng, và mang theo mũ rộng vành cùng nước vì chờ đợi ngoài trời nhiều.
Chốt cách chọn: đi để xem kiến trúc và tĩnh tại thì chọn ngày thường hoặc cuối tháng Ba lệch tuần lễ chính; đi để chứng lễ hội và chấp nhận chật chội thì canh tuần rộ, đi từ sáng tinh mơ và về muộn. Lỡ đi giữa hội mà muốn yên, có thể dời sang các tòa phía trong cụm vào giờ trưa, lúc dòng người nghỉ ăn.
Lễ nghi nơi thờ Mẫu và chuẩn bị cho chuyến đi
Nơi thờ tự có phép tắc riêng: trang phục kín và đứng trang nghiêm, không nói to, không bấm máy vào mặt người đang lễ, và không chạm tay vào các đồ thờ. Người đến cầu may thường chuẩn bị y phục gọn, còn du khách thuần túy thì giữ phép lịch sự cơ bản là đủ. Trái cây và hương tại vùng được bán quanh cổng, phần giá niêm yết công khai, khỏi cần mang theo từ Hà Nội.
Về xe: cung một trăm cây số đi về trong ngày nhẹ nhàng nếu xe chắc, nên kiểm tra lốp và thắng trước hôm đi; đổ đầy bình trong phố vì trạm giữa tuyến thưa vào khung sớm. Đoạn cuối qua đường liên thôn có xe thồ và gà rão, giảm tốc và sẵn sàng dừng. Ai đi hội tháng Ba nên để cốp trống cho phần mua quà về, và mang túi giấy vì quà nhỏ dễ nát trong cốp.
Ngày thường hay mùa hội, cung về Nam Định này đều thuộc bộ tuyến tâm linh ngắn tại chuyên mục cung đường cuối tuần; tổng quan các tuyến quanh Hà Nội nằm ở trang cung đường. Ai muốn ghép thêm các điểm Nam Định cùng ngày thì xem gợi ý lịch trình trong du lịch Hà Nội.