Hoạt động tình nguyện ở Hà Nội ăn sâu vào đời sống: đoàn sinh viên gom sách cũ đầu năm học, nhóm bạn phát cơm tối cuối tuần, đội cứu hộ lụt gom hàng ra vùng ven mỗi mùa mưa, các chương trình khám bệnh thiện nguyện diễn ra khắp các tỉnh lân cận. Và gần như toàn bộ vận hành của các hoạt động này dựa trên một thứ ít ai nhắc tới trong bản kêu gọi: xe máy của chính các tình nguyện viên. Bài này viết về mặt đi lại của việc thiện nguyện, thứ quyết định hàng tới được nơi cần hay không và người tham gia có trụ được qua cả mùa hay không.
Đặc thù đi lại của hoạt động tình nguyện
Chuyến đi tình nguyện khác chuyến đi chơi cùng độ xa ở ba điểm. Thứ nhất, hàng hóa: đa số chương trình cần chuyển đồ, sách vở, quần áo, gạo mì, nước uống, quà suất, và khối lượng hàng luôn được đóng góp nhiều hơn dự kiến ban đầu. Thứ hai, lịch dồn dập: một ngày thường có hai ba điểm, gom hàng buổi sáng ở nội thành, phân loại trưa, giao chiều ở khu vực xa, và mỗi trễ một khâu là trễ cả chuỗi. Thứ ba, con người: đoàn tình nguyện đa số là người trẻ đi bằng thiện chí, ít kinh nghiệm chở nặng đi xa, và năng lượng của cả đoàn tụt nhanh sau hai buổi liên tiếp.
Ba điểm đó dẫn tới một nguyên tắc tổ chức mà các đoàn hoạt động lâu năm đều rút ra: việc đi lại phải được lên kế hoạch như một hạng mục riêng của chương trình, không phải việc tự lo từng người. Chốt trước ai chở gì, ai chở ai, tuyến nào, điểm dừng nào, và ai là người có quyền quyết định đổi kế hoạch giữa đường.
Chuẩn bị xe và chở hàng quyên góp
Hàng quyên góp có tính chất khó chở hơn hàng mua: đồ cũ đóng gói lộn xộn trong các túi nilon kích thước khác nhau, sách vở nặng bất ngờ, quần áo có túi lẫn vật cứng lạ. Trước ngày giao, buổi phân loại chính là buổi chuẩn bị chở: gom hàng lại theo từng túi cân đối, mỗi túi không quá nặng để một tay nhấc được, số lượng túi chẵn để chia đều hai bên giá xe, và các túi buộc thêm quai xách bằng dây chắc. Túi gạo, thùng nước, các loại nặng nhất phân cho các xe chở được nhiều nhất và người lái có kinh nghiệm, không phải chia đều mọi xe để công bằng, vì công bằng của chuyến đi là hàng về đủ và không xe nào quá tải ngã giữa đường.
Với các chuyến giao hàng ra xa, đoàn nên có một xe dẫn không chở hàng hoặc chở ít, xe này đảm nhận việc đi trước quan sát đường, chốt chỗ dừng nghỉ, và quay lại hỗ trợ nếu xe sau gặp sự cố. Hàng trên mỗi xe phải buộc chặt qua khung bằng dây, không dựa vào chân người ngồi sau kẹp, vì quãng xa các tư thế kẹp giữ đều tụt sau nửa giờ đầu.
Lịch dồn dập nhiều điểm: cách sắp cho trụ được
Một ngày tình nguyện nhiều điểm chỉ trụ được khi có nhịp. Chốt lịch theo hướng vòng, không đi qua lại: gom hàng điểm gần trước, điểm xa sau, giao theo chiều về. Mỗi hai tiếng di chuyển hoặc hai điểm liên tiếp, nghỉ một quãng mười lăm phút thật sự: xuống xe, vẩy tay chân, uống nước, ăn nhẹ. Bữa trưa của đoàn tình nguyện hay bị xào xược thành gói xôi trên yên xe, và đây chính là lúc cả đoàn chững lại nghỉ chuẩn, ăn ngồi vào chỗ, vì buổi chiều còn quãng đường xa hơn buổi sáng. Người điều phối lịch cần canh mốc sức của đoàn thậm chí hơn canh mốc giờ: một đoàn người mệt thì công việc phân phát cuối ngày làm ẩu, mất kiểm soát, và mất cả chất thiện nguyện của chương trình.
Một điều ít ai nói: điều kiện thời tiết xấu luôn có phương án hoãn một phần. Cố giữ lịch mưa to gió lớn vì đã hẹn với người nhận là điều đáng trân trọng, nhưng một đoàn xe chở hàng nặng đi trong tầm nhìn kém là rủi ro lớn cho chính người ta định giúp. Các đoàn có kinh nghiệm đều cài sẵn khung hoãn trong kế hoạch và báo trước phương án với nơi nhận.
Đi đoàn xe thiện nguyện an toàn
Đoàn xe tình nguyện thường đông, nhiều xe, nhiều người chưa từng đi đoàn với nhau, nên vài quy tắc cần nói rõ trước khi xuất phát. Xe nào đi theo thứ tự đã chia suốt cả ngày, không vượt lên thay đổi vị trí tùy hứng, vì người dẫn đầu quen dò đường cho đoàn theo một thứ tự cố định. Xe hỏng hoặc chậm thì cả nhóm nhỏ của xe đó dừng cùng nhau, không để một xe bị tụt lại tự bò về sau một mình, và có số điện thoại của người điều phối gọi ngay khi có việc. Trên đường trường, đoàn đi hàng một hoặc hàng đôi so le, giữ khoảng cách xa hơn đoàn chơi vì hàng nặng phanh không gấp được. Người ngồi sau không chỉ ôm hàng mà còn là người canh xe sau mình, và mọi người trong đoàn mặc áo phản quang màu nổi nếu có, vì đoàn xe chở hàng trên đường trường lúc chập tối là đối tượng khó thấy.
Trẻ em và người mới đi xe lần đầu không tham gia điều khiển xe trong đoàn đi xa, kể cả khi nhiệt huyết cao, thay vào đó ngồi sau với người lái kinh nghiệm. Thiện nguyện không cộng thêm kỹ năng lái.
Giữ sức cho mùa hoạt động dài
Các chương trình tình nguyện thường theo mùa: mùa khai giảng, mùa lụt, mùa Tết. Mùa hoạt động dài nhiều tuần, và người trụ được tới cuối mùa là người biết giữ xe và giữ mình. Xe máy cá nhân dùng làm xe vận chuyển cả mùa cần được chăm như xe làm việc: kiểm tra lốp xích dầu định kỳ, không để mỗi xe tự rơi rụng dần về cuối mùa. Người tình nguyện đi hằng ngày cần ngủ đủ giữa các đợt, vì đi xe nhiều điểm trong trạng thái mệt là loại rủi ro âm thầm của hoạt động thiện nguyện mà không ai ghi nhận. Các đoàn hoạt động chuyên nghiệp hơn còn xoay vòng người đi xa, để mỗi tuần chỉ một nhóm gánh phần đường dài thay vì dồn lên mấy người nhiệt tình nhất mãi, chính những người nhiệt tình nhất là người dễ kiệt sức và rơi khỏi phong trào đầu tiên.
Một phần thưởng ít được nói tới của việc tổ chức tốt khâu xe: hoạt động tình nguyện chuyên nghiệp trong khâu đi lại giữ được người lâu hơn. Nhiều bạn trẻ bỏ cuộc không vì thiếu thiện chí mà vì mỗi lần tham gia là một lần vất vả vô tổ chức, chờ đợi không rõ ràng, và tự trả tiền xăng không ai nhắc tới. Ngược lại, những đoàn có lịch rõ, chia xe hợp lý, có quỹ xăng minh bạch, người tham gia đi về nhẹ nhàng, và họ quay lại kỳ sau, dẫn theo bạn bè mới. Khâu xe máy vì vậy không phải hậu cần nhỏ, nó là phần giữ chân người của cả phong trào.
Chi phí đi lại: chuyện tế nhị nhưng thật
Xăng xe, gửi xe, bảo dưỡng phát sinh là chi phí thật của hoạt động tình nguyện mà người tham gia thường tự âm thầm gánh. Các đoàn minh bạch sẽ công khai quỹ xăng hoặc công nhận khoản này trong quỹ chung, và người tham gia nên hỏi thoải mái thay vì tự bao hết rồi nản. Với người dùng xe thuê, các đợt hoạt động dài cần tính trước chi phí thuê theo tuần hoặc theo tháng thay vì theo ngày rời rạc, và báo trước với nơi cho thuê tính chất chở hàng của chuyến đi để được tư vấn loại xe phù hợp và các điều khoản rõ ràng.
Ghi lại cho người sắp tham gia
Đi xe máy cho hoạt động tình nguyện là việc của tổ chức: hàng phân loại thành túi cân đối buộc chặt, xe nặng phân cho người có kinh nghiệm, một xe dẫn nhẹ đi trước, lịch theo hướng vòng có nhịp nghỉ, quy tắc đoàn nói trước khi xuất phát, người mệt được thay, chi phí xăng công khai, và người tổ chức coi việc đi lại là hạng mục chính của chương trình. Nếu nhóm của bạn cần thuê xe máy cho hoạt động tình nguyện, cho các đợt vận chuyển hàng hoặc đi lại nhiều điểm quanh Hà Nội, hãy xem kinh nghiệm hoặc liên hệ để được hỗ trợ cụ thể.