Nhiều người sinh ra ở Sài Gòn, ở tỉnh khác hay ở nước ngoài, chỉ nghe bố kể “quê nội mình ở một làng ven Hà Nội” mà chưa từng đặt chân về. Đến lúc muốn về quê tìm nhà thờ họ, hỏi gia phả cho rõ gốc gác thì lúng túng: không biết hỏi ai, đường vào làng ra sao, đi bằng gì cho tiện. Dưới đây là cách tôi hay chỉ cho khách thuê xe ở Long Biên khi họ hỏi chuyện này.
Gom thông tin gia đình trước khi về quê tìm nhà thờ họ
Người trong làng nhận ra họ hàng qua tên người và quan hệ trong họ, không phải qua địa chỉ trên bản đồ. Hãy gom càng nhiều mốc đối chiếu càng tốt, ghi vào ghi chú trên điện thoại:
- Họ tên ông nội, cụ nội, cả tên thường gọi trong làng nếu biết. Nhiều cụ được gọi theo tên con trưởng hoặc theo nghề.
- Tên làng, thôn, xã cũ. Địa giới hành chính quanh Hà Nội đã đổi nhiều lần, nên ghi cả tên cũ lẫn tên mới.
- Ngày giỗ ông bà theo âm lịch, tên anh chị em ruột của ông.
- Ảnh cũ, thư từ, giấy khai sinh của bố có ghi nguyên quán.
- Một chuyện riêng của nhà mình, ví dụ ông rời làng năm nào, nhà cũ gần đình hay gần chùa.
Thường chỉ cần một hai chi tiết khớp là các cụ cao tuổi đã chỉ ra được đúng chi, đúng nhánh.
Hẹn trước với người trong họ, đừng đến bất ngờ
Nhà thờ họ ngày thường hay khóa cửa, chìa khóa do người trông coi hoặc trưởng họ giữ. Đến không báo trước, nhiều khi bạn chỉ đứng ngoài cổng rồi quay về. Cách hẹn dễ thành:
- Hỏi bố mẹ, cô chú xem còn ai giữ liên lạc với quê, xin số điện thoại.
- Gọi trước vài ngày, tự giới thiệu là cháu ông nào, con ai, muốn về thắp hương và xem gia phả.
- Hẹn giờ cụ thể, nhờ người hẹn ra đầu làng đón hoặc gửi định vị nhà qua ứng dụng nhắn tin.
- Hỏi hôm đó có ai đọc được gia phả chữ Hán Nôm hoặc đang giữ bản dịch.
Nếu không có đầu mối nào, bạn vẫn có thể về hỏi trực tiếp, nhưng nên chọn ngày mùng một hoặc ngày rằm âm lịch, khi nhiều nhà thờ họ mở cửa thắp hương. Mang theo ít hương, hoa quả để dâng lên ban thờ; công đức là tùy tâm.
Thuê xe máy một ngày: chọn xe hợp đường làng
Đường vào làng ven đô thường là đường bê tông nhỏ, ngõ ngoằn ngoèo, có đoạn chạy trên mặt đê. Ô tô khó vào sâu, còn gọi xe công nghệ thì mỗi lần chuyển điểm lại phải chờ. Xe máy thuê theo ngày giúp bạn chủ động ghé nhà thờ họ, ra nghĩa trang làng, sang nhà ông chú họ ở xóm bên.
- Honda Wave, 150.000 đ một ngày: xe số nhẹ, gầm cao, dễ quay đầu trong ngõ hẹp.
- Honda Vision, 200.000 đ một ngày: hợp người quen xe ga, có cốp để áo khoác và túi quà.
- Honda Click hoặc Yamaha Mio, 150.000 đ một ngày: xe ga nhỏ gọn cho người lâu không cầm lái.
Cách tính ngày xem ở trang thuê xe máy theo ngày. Cửa hàng ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, mở cửa 09:00–21:00. Giấy tờ cần mang, đặt cọc, có kèm mũ bảo hiểm hay không, bạn hỏi khi đặt xe qua số 0942 467 674.
Hỏi đường trong làng bằng xe máy cho lịch sự
Bản đồ điện thoại dẫn đến đầu làng khá chuẩn, nhưng vào ngõ xóm thì hay sai: ngõ cụt, đường đã rào, ghim nằm giữa ruộng. Trước hôm đi, bạn nên xem trước ngõ vào bằng ảnh đường phố trên bản đồ. Đến nơi, hỏi người làng vẫn nhanh nhất, kèm vài phép lịch sự:
- Dừng sát lề, tắt máy rồi mới hỏi; tháo khẩu trang, bỏ kính râm.
- Hỏi người lớn tuổi ở quán nước đầu làng, cổng đình hoặc cổng chùa. Xưng cháu, nói rõ tìm nhà thờ họ nào, cháu ông nào.
- Nói tên ông theo cách làng gọi; nhiều cụ nhớ “nhà ông giáo”, “nhà cụ phó” hơn tên khai sinh.
- Không bấm còi, không rồ ga trong ngõ, đi chậm qua chỗ trẻ con chơi.
- Không dựng xe chắn cổng nhà người khác; buổi trưa nên hỏi nhỏ và ngắn.
Tình huống hay gặp: làng có ba bốn nhà thờ cùng một họ, mỗi chi một nơi. Được chỉ đến một nhà thờ, bạn cứ hỏi thêm “chi này có cụ nào tên như vậy không” trước khi vào, tránh nhận nhầm chi.
Ở nhà thờ họ: thắp hương, tìm gia phả dòng họ
Đến nơi, chào người trông coi và các cụ có mặt rồi xin phép thắp hương. Ăn mặc kín đáo: áo có tay, quần dài. Để vừa giữ phép vừa tìm gia phả dòng họ có kết quả:
- Hỏi trước rồi mới chụp ảnh, không tự lật những cuốn gia phả cũ giấy đã giòn.
- Ghi tên cụ tổ, số đời, chi nhánh, tên húy và ngày giỗ của những người liên quan đến nhà mình.
- Nếu họ đã có bản dịch quốc ngữ, xin chụp bản đó để về đọc kỹ.
- Hỏi lịch giỗ tổ, họp họ và xin số một người phụ trách để lần sau liên lạc.
Nếu được mời ở lại ăn cơm, nhớ chiều còn lái xe về nội thành. Cứ nói thẳng là còn chạy xe máy, người làng phần lớn thông cảm. Đã uống rượu bia thì không cầm lái, kể cả một chén.
Lịch gợi ý cho một ngày về làng
Quê nội ở phía Gia Lâm hay Đông Anh thì từ Bồ Đề đi khá gần, không phải chen qua trung tâm. Làng ở phía Thường Tín, Thanh Oai thì tính thêm thời gian qua sông Hồng và tránh giờ cao điểm sáng. Với làng cách trung tâm chừng 20 đến 40 km:
- 09:00 nhận xe ở Bồ Đề, kiểm tra phanh, đèn, lốp, xăng.
- Khoảng 10:00 đến đầu làng, gọi người hẹn ra đón.
- Buổi trưa thắp hương, xem gia phả, nghe các cụ kể chuyện.
- Đầu giờ chiều viếng mộ ở nghĩa trang làng nếu được dẫn đi. Bờ ruộng hẹp và trơn thì dựng xe chỗ đất cứng rồi đi bộ.
- Khoảng 16:00 ra về, đổ xăng ở cây xăng đầu tiên trên đường lớn.
- Về nội thành trước khi trời tối, trả xe trước 21:00.
Để không lạc khi quay ra, hãy ghim sẵn nhà thờ họ, nhà người hẹn và cây xăng theo cách lập bản đồ riêng cho ngày thuê xe máy.
Xe gặp sự cố trên đường làng
Đường làng hay vương đinh từ các công trình xây nhà, nên thủng lốp là chuyện có thể gặp. Dắt xe vào lề, gọi cửa hàng theo số 0942 467 674, nói rõ đang ở làng nào, xe bị gì. Có thể nhờ người làng chỉ tiệm sửa gần nhất, nhưng hỏi cửa hàng trước khi thay phụ tùng lớn và giữ hóa đơn. Chi phí sửa do ai chịu, bạn xác nhận trực tiếp với cửa hàng.
Có ngày đi, có người hẹn và danh sách tên cần đối chiếu rồi thì chỉ còn chọn xe. Các loại xe và cách thuê khác xem ở trang thuê xe máy tại Hà Nội.