Chạy xe máy qua con đường thẳng tắp kẹp giữa Hồ Tây và hồ Trúc Bạch, ít ai nghĩ dưới bánh xe là một con đê có từ gần bốn trăm năm trước. Lịch sử đường Thanh Niên gắn với người đánh cá ven hồ thời Lê, với những dải lụa Trúc Bạch, và với hàng vạn thanh niên Thủ đô sau năm 1954. Bài này kể lại câu chuyện đó, phân biệt chỗ nào có tư liệu, chỗ nào còn tranh cãi, để lần tới chạy qua, bạn có thêm điều để kể cho người ngồi sau.
Lịch sử đường Thanh Niên bắt đầu từ một con đê
Theo các tư liệu được báo Dân trí và Cổng thông tin Chính phủ dẫn lại, từ đầu thế kỷ XVII, dân các làng ven hồ đắp một con bờ nhỏ chắn ngang góc đông nam Hồ Tây để giữ cá, nuôi cá. Góc hồ bị ngăn lại ấy về sau thành hồ Trúc Bạch. Có tài liệu ghi năm đắp đê là 1620, đời vua Lê Thần Tông; có bài báo khác nêu năm 1640. Vì vậy, nói gọn là con đê có từ đầu thế kỷ XVII là an toàn nhất.
Như vậy, hồ Trúc Bạch không phải một hồ riêng từ thuở ban đầu, mà là một phần của Hồ Tây bị con đê tách ra. Đứng giữa đường Thanh Niên nhìn hai bên, bạn đang nhìn hai mặt nước từng là một.
Cố Ngự hay Cổ Ngư: cái tên hay bị hiểu nhầm
Nhiều người vẫn gọi con đê là Cổ Ngư và nghĩ chữ “ngư” là cá, vì con đê đắp ra để nuôi cá. Thực ra, theo các tư liệu, tên gốc là Cố Ngự, nghĩa là giữ vững. Thời Pháp thuộc, bản đồ và biển tên đường viết không dấu, “Co Ngu” dần được đọc thành Cổ Ngư. Chuyện cá là công dụng của con đê, còn cái tên thì mang nghĩa khác hẳn.
Thời Pháp, con đường còn mang tên một viên thống chế Pháp là Lyautey. Người Hà Nội quen gọi đường Cổ Ngư cho tới khi con đường được đổi tên.
Tên hồ Trúc Bạch đến từ đâu
Tương truyền, một chúa Trịnh có cung điện bên hồ, về sau nơi đây dùng để giam giữ những cung nữ bị phạt hoặc đã lớn tuổi. Các cung nữ dệt một thứ lụa mịn, người đương thời gọi là lụa làng Trúc, hay lụa Trúc Bạch, và hồ mang tên ấy. Các nguồn còn khác nhau về việc đó là cung của chúa Trịnh Giang hay Trịnh Doanh, nên câu chuyện nên được kể như một truyền thuyết.
Từ đường Cổ Ngư tới đường Thanh Niên
Sau năm 1954, hàng vạn thanh niên từ các cơ quan, nhà máy tình nguyện tới đắp cao, mở rộng con đê, thường làm vào ngày nghỉ cuối tuần, biến con bờ hẹp thành con đường rộng rãi như ngày nay.
Theo hồi ký của hai cựu cán bộ Thành đoàn Hà Nội đăng trên báo Dân trí, công trình hoàn thành vào cuối năm 1959. Khi bàn đặt tên, có ý kiến chọn tên Lý Tự Trọng hoặc Hồ Xuân Hương. Chủ tịch Ủy ban Hành chính Hà Nội khi ấy là bác sĩ Trần Duy Hưng tới hỏi ý kiến Chủ tịch Hồ Chí Minh, và Bác đáp: “Thế thì nên đặt tên là đường Thanh Niên!”. Một số nguồn khác ghi năm 1957 hoặc đầu những năm 1960, nên mốc cuối năm 1959 là theo hồi ký trên.
Những gì nằm dọc con đường hôm nay
Đường Thanh Niên dài khoảng 1 km, từ dốc Yên Phụ tới ngã tư Quán Thánh – Thụy Khuê, nay nằm trên địa bàn hai phường Tây Hồ và Ba Đình. Dọc đường có:
- Chùa Trấn Quốc phía Hồ Tây, ngôi chùa có tên gốc là Khai Quốc.
- Đền Cẩu Nhi trên một gò nhỏ giữa hồ Trúc Bạch, sát bên đường.
- Đền Quán Thánh ở đầu đường phía Quán Thánh, nơi có pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ bằng đồng đúc năm 1677.
Theo đề án cải tạo khu vực Hồ Tây, đường Thanh Niên giữ nguyên mặt cắt hiện tại, phần chỉnh trang chủ yếu ở vỉa hè và vườn hoa. Cách ghé đền Quán Thánh có ở bài đến đền Quán Thánh bằng xe máy, còn chùa Trấn Quốc ở bài ghé chùa Trấn Quốc bằng xe máy.
Chạy xe máy qua đường Thanh Niên: vài lưu ý
- Đường thẳng, thoáng nhưng đông, nhất là chiều tối và cuối tuần; giữ làn, đi chậm.
- Không dừng xe giữa đường để chụp ảnh hoàng hôn; tấp vào chỗ cho phép hoặc gửi xe rồi đi bộ.
- Để ý người đạp xe, người đi bộ băng sang mép hồ.
- Gần cổng chùa Trấn Quốc, xe ra vào liên tục, nên giảm tốc từ xa.
Vòng đi quanh hồ Trúc Bạch và chỗ gửi xe có ở bài đi xe máy qua đường Thanh Niên và hồ Trúc Bạch. Nếu muốn nghe thêm chuyện xưa quanh hồ, xem bài truyền thuyết Hồ Tây trên đường xe chạy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con đường được đặt tên là đường Thanh Niên?
Vì hàng vạn thanh niên Thủ đô đã góp công đắp, mở rộng con đê sau năm 1954; theo hồi ký đăng trên báo Dân trí, cuối năm 1959 Chủ tịch Hồ Chí Minh gợi ý tên đường Thanh Niên.
Đê Cố Ngự có từ bao giờ?
Từ đầu thế kỷ XVII, do dân các làng ven hồ đắp để giữ cá; có tài liệu ghi năm 1620.
Tên đúng là Cố Ngự hay Cổ Ngư?
Theo các tư liệu, tên gốc là Cố Ngự, nghĩa là giữ vững; Cổ Ngư là cách đọc sai từ bản đồ thời Pháp viết không dấu.
Thuê xe máy dạo hai hồ
Một vòng Thanh Niên – Trúc Bạch – Quán Thánh chỉ cần một chiếc xe ga gọn. Trên bảng giá của Cho Thuê Xe Máy Nguyễn Tú, Honda Vision có giá ngày 200.000 đồng, Honda Click và Yamaha Mio có giá ngày 150.000 đồng; tiền cọc tùy dòng xe và được xác nhận trực tiếp khi đặt. Cửa hàng ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, mở cửa 09:00 tới 21:00 tất cả các ngày trong tuần, điện thoại và Zalo 0942 467 674.
Thêm gợi ý quanh hồ có ở chuyên mục Hồ Tây và lân cận và trang du lịch Hà Nội bằng xe máy.