Người mới thuê xe máy điện thường bỡ ngỡ nhất với một thứ không có trên xe xăng: khi buông ga, xe không trôi trầm trầm mà tự kéo lại rõ rệt, đèn sau sáng lên, và cảm giác như có ai đó phanh nhẹ hộ mình. Đó chính là lúc phanh tái sinh xe điện làm quen lần đầu trở thành bài học quan trọng nhất của những chuyến đầu tiên. Bài này nói rõ vì sao xe lại giật khi đạp phanh, và luyện theo trình tự nào để hai tay khỏi luống cuống giữa phố.
Vì sao đạp phanh xe điện giật lại hơn xe xăng
Phanh tái sinh là cách xe dùng chính chuyển động quay của bánh xe để sạc lại một phần pin khi giảm tốc. Xe điện cho dòng ngược vào motor, motor hóa thành máy phát, và lực cản sinh ra chính là lực phanh. Vì lực này gắn thẳng vào hệ truyền động nên nó tác dụng tức thời, không qua má phanh và không có độ trống như phanh cơ, nên đạp phanh xe điện giật lại là chuyện bình thường của dòng xe này chứ không phải xe hỏng.
Mức giật còn phụ thuộc vào mức pin: khi pin gần đầy, xe hạn chế sạc ngược để bảo vệ pin nên lực tái sinh nhẹ đi, còn khi pin đang giữa cữ thì lực kéo rõ nhất. Cùng một pha giảm tốc, sáng sớm pin đầy xe trầm hơn, chiều muộn pin cạn xe giật hơn, và biết trước điều này giúp người đi không hoang mang khi cảm giác phanh thay đổi trong ngày.
Phanh tái sinh còn có một thói quen đáng nhớ: khi xuống dốc dài như đường đê hoặc cầu vượt, lực hồi giúp xe giữ tốc đều mà gần như không cần bóp phanh, và nếu bóp thêm thì hai lực cộng lại khiến xe chậm nhanh hơn dự kiến. Vì vậy ở dốc dài, chỉ buông ga cho xe trôi theo mức an toàn, canh bằng lực kéo thay vì phanh, và xe sẽ xuống dốc êm mà má phanh không nóng. Người quen xe xăng hay quên mất điểm này nên hay thấy xe điện xuống dốc gấp hơn mong đợi.
Buông ga cũng tạo ra một lực kéo tương tự nhưng nhẹ hơn, vì hệ thống chuyển sang chế độ hồi điện năng cho pin. Trên đường thẳng dài, buông ga từ từ thay vì thả hẳn giúp xe giảm tốc êm, còn trong phố thì cách này gần như thay cho một nửa số lần bóp phanh, giúp bàn đạp phanh đỡ mòn và hành trình êm hơn hẳn.
Trình tự luyện cho người mới thuê xe điện
Chuyến đầu tiên nên bắt đầu ở đoạn vắng: bãi xe lớn, đường ven Gia Lâm hoặc khu dân cư mới ít xe, chỗ có tầm nhìn thoáng vài chục mét. Đầu tiên chỉ đi mức ga một, giữ tốc độ thấp, và tập buông ga chậm rồi đạp phanh dịu ở cùng một chỗ quen thuộc lặp lại nhiều lần. Lặp đủ mười lăm hai mươi lần thì tay chân tự thuộc nhịp buông rồi phanh, và lực giật từ đó thành phản xạ thay vì bất ngờ.
Chuyến thứ hai mới mang thêm tình huống thật: pha chuyển làn cần giảm nhanh, pha qua ngõ cần ngắn cự ly, và pha dừng đèn đỏ sát vạch. Với ba tình huống, mẹo chung là giảm ga trước hai ba giây rồi mới đạp phanh, để lực tái sinh gánh phần lớn việc giảm tốc và phanh cơ chỉ việc chốt lại. Đi theo cách này, hành khách sau xe cũng đỡ bị chúi đầu mỗi lần dừng.
Một lỗi hay gặp của người quen xe xăng là đạp phanh theo thói quen bóp mạnh ngay đầu. Trên xe điện, đạp nửa nhịp trước, nhả ra, rồi đạp tiếp giúp lực tái sinh lên dần thay vì dồn một lúc, và cú giật bớt hẳn. Cách đạp hai nhịp này nghe phức tạp nhưng sau một buổi là thành tự nhiên, và nó còn giảm mòn má phanh cơ nữa.
Một chi tiết nhỏ nữa giúp rất nhiều: chỉnh vị trí bàn đạp phanh cho khớp mũi giày. Nhiều xe điện cho thuê đặt bàn đạp cao hơn xe xăng một chút, và đạp bằng mũi thay vì bàn chân giúp điều tiết lực tinh hơn nhiều, đặc biệt khi phanh lúc mặt đường còn ẩm sau mưa. Nếu thấy khó đạp nhẹ, thử đổi góc đặt chân trước khi kết luận xe phanh nặng, vì đôi khi chỉ là chuyện tư thế chứ không phải máy móc.
Người đi kèm trẻ nhỏ hoặc chở đồ nặng sau xe cũng nên để ý thêm một điều: lực tái sinh kéo về sau rõ hơn, khiến người ngồi sau bị chúi về trước mỗi lần giảm. Nhắc trước người ngồi sau giữ chắc tay và ghé người sát theo ý xe khi phanh, và chuyến đi sẽ êm hơn cho cả hai phía, đặc biệt trong những pha giảm gấp bất ngờ giữa phố.
Vài chuyến đầu đi chậm lại và để ý gì khi trả xe
Trong hai ba ngày đầu thuê, nên chủ động đi chậm hơn tốc độ thường lệ mười lăm phút sớm hơn khi ra đường, vì phản xạ phanh chưa thành thì mọi pha gấp đều đòi hỏi suy nghĩ, mà suy nghĩ thì cần thời gian. Người đi làm ở Hà Nội hay cuống vì kẹt giờ, nên nếu được thì chọn sáng chủ nhật hoặc tối muộn cho mấy chuyến đầu để phố vắng, tập cho tay quen rồi mới đưa vào giờ cao điểm.
Cứ sau mỗi chuyến đi đầu, tự ngẫm lại một tình huống suýt va: pha đó buông ga sớm được không, pha đó đạp hai nhịp có ổn hơn không, và lần sau cách vạch bao nhiêu mét là mốc giảm đẹp nhất. Tự ngẫm ba bốn lần như vậy tiến bộ nhanh hơn đi thêm cả chục chuyến mù quáng, vì phanh tái sinh là cảm giác, mà cảm giác cần được gọi tên ra từng pha.
Khi hết hạn trả xe, nói với chủ xe hai điều: một là mức pin đang còn bao nhiêu, hai là cảm giác phanh có đều không, vì nếu má phanh cơ bị mòn do người đi bóp quá nhiều thì chủ xe cần biết để kiểm trước khi cho khách sau. Ai muốn tìm hiểu thêm về dòng xe điện nói chung có thể đọc xe máy điện, người chưa vững tay lái nên xem lại kỹ năng lái cơ bản, và các mẫu xe cho thuê hiện có nằm ở mục xe máy.