Phanh trước phanh sau xe máy là hai hệ thống phanh vận hành độc lập: tay phải điều khiển phanh trước, chân phải hoặc tay trái điều khiển phanh sau tùy dòng xe. Nhiều người mới đi xe chỉ quen dùng một bên, hoặc bóp đồng thời hai bên một cách máy móc mà không hiểu mỗi bánh giữ vai trò gì. Thực tế, phối hợp đúng hai phanh quyết định rất nhiều đến việc xe dừng ổn hay trượt ngã. Bài viết này giải thích vai trò của từng phanh, nguyên tắc phối hợp trong các tình huống thường gặp và cách luyện tập để hình thành phản xạ đúng.
Vai trò khác nhau của phanh trước và phanh sau
Khi xe đang chạy mà bạn giảm tốc, toàn bộ khối lượng của xe và người dồn về phía trước, bánh trước bị ép chặt xuống mặt đường. Chính vì thế phần lớn lực giảm tốc đến từ phanh trước, và trên đường khô, phanh trước mới là phanh dừng xe thực sự. Bóp phanh trước với lực hợp lý, xe gọn gàng chậm lại mà vẫn giữ hướng.
Phanh sau giữ vai trò ngược lại: nó ổn định khung xe. Khi bạn kéo phanh sau, trọng lượng dịch nhẹ về sau, khung xe được ghìm xuống, giảm độ chòng ghẹo của đuôi xe. Phanh sau ít dừng xe hơn nhưng giúp xe đi ngay ngắn trong lúc giảm tốc, và là phanh an toàn hơn khi mặt đường trơn, vì bánh sau trượt thì người lái vẫn có thể giữ được xe bằng chân chống và ga.
Từ đó rút ra nguyên tắc chung: hai phanh luôn đi cùng nhau, nhưng tỷ lệ lực phụ thuộc bề mặt đường. Đường khô và tốc độ vừa, phanh trước gánh phần lớn; đường ướt, sỏi, lá ẩm, phanh sau nên gánh nhiều hơn để bánh trước không bị khóa trượt. Đây là nền tảng của mọi kỹ năng giảm tốc, đã được tóm gọn trong phần kỹ năng lái cơ bản.
Kỹ thuật phanh xe máy trong các tình huống thường gặp
Ở phố đông, cần giảm tốc trước vạch dừng hoặc đèn đỏ từ xa, chứ không đợi đến sát mới bóp. Bắt đầu bằng phanh sau cho xe ghìm lại, rồi tăng lực phanh trước từ từ; khi cảm nhận bánh trước còn bám đường thì tăng thêm. Bóp dồn dập nhịp nhàng nếu cần dừng gấp, tránh bóp một phát chết cứng vì bánh dễ khóa, nhất là xe không có phanh chống bó cứng.
Khi có người hoặc xe cắt ngang bất ngờ, phản xạ đúng là ghìm cả hai phanh đồng thời nhưng giữ lái thẳng, mắt nhìn khoảng trống thoát hiểm thay vì nhìn vào vật cản. Kỹ năng quan sát và xử lý tình huống kiểu này được nói kỹ hơn trong phần tình huống giao thông.
Với xe số, phối hợp thêm phanh động cơ bằng cách về số thấp cũng giúp xe ghìm êm trên đường dài, giảm gánh nặng cho má phanh. Còn với xe tay ga, nguyên tắc nhả ga từ từ rồi bóp phanh theo nhịp vẫn giữ nguyên.
Phanh trên đường trơn, vào cua và đường dốc
Đường trơn là chỗ phân biệt người hiểu và người chưa hiểu về phanh. Mặt đường ướt, phủ lá hoặc mới mưa phùn thì lực bám giảm mạnh, bóp phanh trước gắt gần như chắc chắn trượt ngã. Lúc này ghìm phanh sau trước, phanh trước chỉ chạm nhẹ nhàng, và luôn đi chậm hơn thường lệ để không phải dừng gấp.
Vào cua, quy tắc xưa nay vẫn đúng: giảm tốc và phanh trước khi vào cua, trong cua giữ đều ga, không bóp phanh giữa cua. Bóp phanh giữa cua làm bánh trước mất bám và đổ ngang rất nhanh. Nếu buộc phải giảm tốc trong cua, thả ga cho xe tự chậm là cách an toàn hơn hẳn.
Đường dốc dài, xuống lối đê hoặc cầu vượt, không bóp phanh liên tục vì má phanh nóng sẽ mất tác dụng. Ghìm bằng phanh sau kết hợp về số thấp, phanh trước chỉ dùng ngắt quãng. Với người hay đi các cung đường đê quanh Hà Nội, thói quen này đáng luyện thành phản xạ.
Luyện tập để có phản xạ đúng
Kỹ năng phanh không phải thuộc lòng mà phải luyện tay. Chọn đoạn đường vắng, mặt bằng, hơi rộng như bãi đỗ xe sớm sáng, tập bóp phanh từ tốc độ thấp: mười mét, hai mươi mét, dần nâng lên. Mục tiêu là cảm nhận được ngưỡng bánh trước sắp khóa để dừng lại ở đó. Tập cả nhịp phanh sau trước, phanh trước sau, để tay quen thứ tự chứ không lúc nào cũng bóp tùy hứng.
Tư thế cũng đóng vai: bóp phanh thì người chúi nhẹ về sau, hai tay thả lỏng, mắt nhìn xa. Người căng cứng trên yên thường bóp phanh nặng tay hơn cần thiết. Làm chủ được những bài tập nền tảng này thì mọi tình huống giảm tốc đều bớt đáng sợ.
Người đi xe thuê cần kiểm tra phanh thế nào
Nếu đi xe thuê, hãy kiểm tra phanh ngay khi nhận xe. Bóp thử phanh sau khi xe đỗ để cảm nhận độ ăn; kéo phanh trước xem có độ rơ lớn hay không; chạy thử vài chục mét đầu và bóp nhẹ nhịp để chắc hai phanh ăn đều. Đèn phanh sau cũng nên sáng khi bóp, vì xe phía sau cần thấy mình đang giảm tốc. Trả lại ngay xe có hiện tượng bất thường thay vì chấp nhận rủi ro trên đường. Quy trình nhận xe đầy đủ đã có trong phần nhận xe và trả xe.
Ở Hà Nội, Cho Thuê Xe Máy Nguyễn Tú tại 112 Nguyễn Văn Cừ, phường Bồ Đề, Long Biên cho thuê nhiều dòng xe số và xe ga, mở cửa từ 09:00 đến 21:00. Khi nhận xe, khách được chạy thử và kiểm tra phanh trước khi ký nhận; nếu giữa kỳ thuê phát hiện phanh ăn khác thường, gọi lại cửa hàng để được hướng dẫn xử lý thay vì tự mày mò sửa. Chi tiết đặt cọc và thủ tục sẽ được xác nhận trực tiếp khi nhận xe.
Tóm lại, phanh trước dừng xe, phanh sau giữ ổn định, và kỹ năng của người lái là biết chia lực giữa hai phanh theo tình huống. Không có công thức cố định cho mọi trường hợp, nhưng có nguyên tắc: giảm tốc sớm, bóp từ từ, phanh sau mở đường cho phanh trước trên đường trơn. Luyện tập định kỳ, kỹ năng này sẽ tự có mặt mỗi khi cần. Nếu muốn hệ thống lại các kỹ năng nền, bắt đầu từ trang kỹ năng lái xe.