Ở Hà Nội, đường phố có ba loại điểm qua đường: vạch kẻ dành cho người bộ hành, đèn xanh đèn đỏ, và tất cả những chỗ còn lại — nơi người bộ hành chéo ngang không vạch và bạn phải tự quyết trong vài giây. Người bộ hành chéo ngang không vạch không phải lỗi của ai: nhiều đoạn phố cổ, đầu ngõ và mé chợ chưa bao giờ có vạch, nhưng người vẫn phải qua đường để về nhà. Vấn đề duy nhất của người lái xe là xử lý sao cho an toàn cho cả mình và người đi bộ. Bài này nói về ba tầng: nhận sớm, giảm đúng lúc, và nhường khi nên nhường.
Nhận sớm: đọc chỗ, không chỉ đọc người
Tình huống chéo ngang không vạch thường không bắt đầu ở vạch — nó bắt đầu ở bối cảnh. Đầu ngõ đổ ra mặt phố, mé chợ, cổng trường, đỗ xe ven vỉa hè, điểm dừng buýt: những chỗ đó luôn có khả năng cao người bộ hành băng ra, nên đó là lúc giảm sẵn tốc độ và liếc gương, trước cả khi thấy ai. Người đứng ở mé vỉa hè nhìn sang đường cũng là một tín hiệu: người đã quay mặt về hướng đường thường sắp bước, dù chưa nhấc chân.
Một chi tiết đáng nhớ: người bộ hành thường băng theo đường chéo ngắn nhất, không phải vuông góc với đường như vạch quy định. Nghĩa là họ đi vào làn của bạn sớm hơn bạn nghĩ, và tốc độ của họ thay đổi giữa chừng — người già đi chậm, người trẻ đi thoăn thoắt, người bồng con thì đổi hướng giữa đường. Khoảng cách an toàn vì thế phải tính theo điểm kết thúc dự kiến của họ trên đường đi của bạn, không phải vị trí đứng hiện tại của họ.
Giảm đúng lúc: phanh trước, còi sau
Khi thấy người bộ hành bắt đầu băng, thứ tự thao tác rất quan trọng: giảm ga và phanh trước, còi sau, và chỉ còi khi còn khoảng cách đủ để tiếng còi đến trước tiếng máy. Còi ở sát người không còn là tín hiệu nữa — đó là sự bất ngờ giật mình, và người giật mình thì đổi hướng đột ngột, có khi quay lại đúng làn xe đang chạy. Phanh sớm vừa giảm tốc thật, vừa báo ý nhường cho người phía sau biết mà không lao theo.
Với tình huống nhiều người băng cùng lúc, giảm tốc hẳn còn hơn là đánh lách giữa họ. Nhìn toàn dòng người, ước điểm đông nhất, và dừng ở trước điểm đó — đi xuyên kẽ giữa dòng người là cách gây tai nạn kinh điển nhất, vì bạn không biết ai sẽ nhích tiếp. Sau khi dòng người qua hết, tăng tốc lại chậm rãi, để ý người chạy theo sau ở cuối dòng, thường là người già hoặc người kéo xe.
Nhường người đi bộ: khi nào là bắt buộc
Về nguyên tắc chung, người điều khiển xe cần nhường người đi bộ đang qua đường ở những đoạn có vạch, và giữ tốc độ an toàn ở mọi đoạn khác — hành vi ép người bộ hành dừng giữa đường bằng cách bấm còi và lao qua không chỉ mất lịch sự, mà còn đẩy người kia vào thế chọn giữa đứng giữa làn ô tô hoặc chạy té. Nhường người đi bộ khi họ đã băng giữa đường luôn là quyết định rẻ: bạn mất vài giây, còn va chạm với người đi bộ thì hậu quả không cân đo bằng giây phút.
Vài tình huống nên dừng hẳn thay vì chỉ giảm: người bồng trẻ nhỏ hoặc đẩy xe hàng, người có chân không tiện, người qua đường theo nhóm ở khu chợ, và bất kỳ ai đang băng mà đã ở giữa làn của bạn. Ngược lại, khi người bộ hành đứng hẳn lại ở mé vỉa hè và ra hiệu mời đi, cứ đi qua chậm rãi với khoảng cách rộng, không ép họ phải tiếp tục đứng chờ thêm.
Chia sẻ an toàn cho người phía sau
Xử lý người băng đường không chỉ là việc giữa bạn và người ấy — còn có cả dòng xe sau bạn. Mỗi lần bạn phanh gấp vì người bộ hành, xe sau bạn cũng phanh theo, và nếu họ đang bám sát hoặc nhìn đi chỗ khác, va vào chính bạn. Vì thế báo ý nhường sớm có giá trị kép: cho người bộ hành và cho người lái sau bạn. Nhả ga từ xa, phanh nhịp nhẹ để đèn phanh sáng sớm, và khi có thể, nghiêng xe nhẹ về phía mép để người sau thấy rõ bạn đang dừng nhường, không phải dừng vì hỏng xe.
Khu phố cổ quanh Hồ Gươm là ví dụ tốt nhất cho tình huống này: vỉa hè hẹp, hàng hóa tràn ra, người bộ hành buộc phải đi một đoạn trên lòng đường, và các điểm băng không vạch xuất hiện mỗi vài chục mét. Người lái quen khu đó không chạy nhanh ngay từ đầu — họ giữ nhịp chậm sẵn cho cả đoạn, và nhịp chậm đó chính là lý do họ hiếm khi phải phanh gấp. Ai mới thuê xe để đi khu phố cổ cũng nên học nhịp đi đó: chậm từ đầu luôn an toàn hơn nhanh rồi phanh.
Một nhóm dễ bỏ qua: người bộ hành đeo tai nghe hoặc nhìn điện thoại khi băng. Họ gần như không nghe còi và không thấy xe — mọi tín hiệu bình thường đều vô hiệu. Với nhóm này, chỉ giảm tốc hẳn và giữ khoảng cách, không thử còi báo để giành quyền đi trước. Tốc độ chậm của bạn là tín hiệu duy nhất họ cảm nhận được.
Nói tóm lại: đọc bối cảnh sớm, phanh trước còi sau, và nghiêng về phía nhường mỗi khi phân vân. Các tình huống giao thông phố khác — xe tải lùi ra cổng, xe buýt ghé trạm — cùng chung nguyên tắc chậm sớm đó, được gom trong trang tình huống giao thông, chủ đề kỹ năng khác nằm trong mục kỹ năng, còn kinh nghiệm đi phố nói chung xem thêm ở kinh nghiệm.