Tiếng lạch cạch ở phía dưới xe khi đi chậm, hoặc tệ hơn, xích tuột khỏi răng đĩa khiến xe mất truyền lực giữa đường: đây là hỏng hóc đặc trưng của xe số, nhận biết được từ sớm và xử lý được nếu biết dấu hiệu. Bài này viết về cách nhận biết xích lỏng, nguyên nhân, xử lý tạm khi đang đi, và chu trình bảo dưỡng để xích không phá việc giữa kỳ thuê.
Vai trò của xích và vì sao nó lỏng dần
Xích là cầu nối truyền lực từ hộp số tới bánh sau, làm việc liên tục với tải trọng thay đổi. Theo thời gian, các mắt xích mòn và giãn dài, lò xo căng xích hết khả năng bù, và xích chùng xuống. Nguyên nhân đẩy nhanh quá trình này: chạy nhiều tải nặng, phun dầu bôi trơn không đều hoặc không bao giờ phun, chạy nước ngập rửa trôi lớp mỡ, và chỉnh xích quá căng khiến các mắt chịu lực kéo lớn hơn thiết kế. Xích lỏng không chỉ làm ồn, nó có thể nhảy răng khi tăng ga mạnh, tuột hẳn khỏi đĩa, hoặc tệ nhất là kẹp vào vòng bi và làm khóa bánh sau, loại sự cố khiến xe bị hãm đột ngột giữa tốc độ.
Dấu hiệu sớm trước khi tuột
Xích sắp có vấn đề báo trước bằng nhiều cách. Tiếng kêu lạch cạch ở phía dưới khi đi chậm hoặc khi qua ổ gà, tiếng nghe như kim loại gõ nhẹ. Tiếng vo vo hay rít khi chạy đều tốc độ cao. Cảm giác giật cục khi vặn ga, nhất là khi chuyển từ giảm ga sang tăng ga, do xích chùng lấy độ rơ. Nhìn xuống bằng mắt thường khi xe đứng: xích dao động nhiều hơn khoảng hai ba centimet khi bấm nhẹ, hoặc thấy xích gần chạm cần đổi số. Các mắt xích khô gỉ hoặc ngược lại bám bùn dày. Bắt được các dấu hiệu này sớm thì việc xử chỉ là chỉnh lại trong vài phút ở tiệm, bỏ qua thì tiến tới tuột giữa đường.
Kiểm tra độ chùng xích đúng cách
Kiểm tra độ chùng xích là việc một phút, làm khi xe đứng chống chân giữa. Bấm nhẹ phần xích giữa hai bánh răng bằng ngón tay hoặc thước: xích nên dao động trong khoảng chừng hai đến ba centimet, tham khảo theo khuyến cáo của từng dòng xe nếu có sách hướng dẫn. Chũng quá mức là lỏng, không dao động được là căng quá. Quan sát thêm xích thẳng đều không, xích lệch sang một bên theo chiều trục nghĩa là bánh sau bị lệch, cần chỉnh lại hai bên cân đối. Xích căng quá cũng nguy hiểm không kém lỏng: khi giảm xóc hoạt động, xích căng quá bị kéo giật mạnh, dễ đứt mắt xích hoặc làm hỏng phốt làm kín.
Xử lý khi xích kêu hoặc nhảy răng giữa đường
Nếu đang đi và nghe tiếng lạch cạch mới xuất hiện: giảm tốc, đi ga đều nhẹ nhàng, tránh tăng ga gắt, và tìm tiệm sửa gần nhất. Đi tiếp với xích lỏng ở tốc độ thấp và ga nhẹ chấp nhận được trong quãng ngắn. Nếu xích nhảy răng khi tăng ga, đó là cảnh báo cuối, dừng hẳn và gọi hỗ trợ hoặc dắt xe. Tuyệt đối không tiếp tục tăng ga mạnh hy vọng xích tự vào lại răng, mỗi lần nhảy răng là một lần răng đĩa bị mài thêm. Nếu xích tuột hẳn khỏi đĩa phía sau, xe mất truyền lực hoàn toàn: vào số không, dắt bộ hoặc gọi. Với xe thuê, gọi cửa hàng ngay, mô tả triệu chứng, họ sẽ chỉ điểm sửa gần hoặc đến xử lý.
Chỉnh và bôi trơn xích
Chỉnh xích là công việc của tiệm với người không có đồ nghề, vì cần kéo thẳng bánh sau bằng ê cu chuyên dụng và siết hai bên cân đối. Nhưng hiểu quy trình giúp bạn kiểm tra tiệm làm đúng: lỏng ốc trục bánh sau, vặn ê cu hai bên từng nấc bằng nhau tới độ chùng chuẩn, siết lại, rồi bấm thử xích và xoay bánh xem có lệch không. Về bôi trơn: xích cần dầu bôi trơn sau mỗi năm trăm cây số hoặc sau mỗi lần đi mưa ngập. Xịt dầu vào mặt trong của xích khi xe đang chống giữa và bánh sau được xoay tay, để dầu thấm vào giữa các mắt, lau phần thừa bên ngoài để không bắn bụi thành bùn.
Xích và đĩa: bộ ba mòn cùng nhau
Xích không mòn một mình, nó làm việc cùng đĩa sau và bánh răng trước, và cả ba mòn theo cùng nhịp. Thay xích mới mà giữ đĩa mòn cũ là lỗi quen thuộc: xích mới ăn vào đĩa cũ không khớp, kêu và mòn nhanh trở lại. Người có kinh nghiệm nhìn răng đĩa: răng mòn nhọn ra như hình móc câu là đĩa tới hạn. Khi tới phiên thay, thay cả bộ xích đĩa nếu số cây số đã đủ dài. Đồ chính hãng hoặc các thương hiệu phổ biến cho dòng xe đó là lựa chọn an toàn, xích trôi nổi giá rẻ đứt giữa đường là chuyện được kể nhiều. Chi phí một bộ xích đĩa tốt luôn nhỏ hơn chi phí của một lần xích kẹp bánh giữa phố.
Phòng tránh trong kỳ thuê dài
Người thuê xe theo tuần hoặc theo tháng nên để ý xích như để ý lốp. Ba việc: nghe, nhìn, và báo. Nghe tiếng kêu mới xuất hiện từ phía dưới. Nhìn độ chùng khi xe đứng chống. Báo ngay cho cửa hàng các dấu hiệu thay vì chờ tới hạn, một câu nhắn kèm ảnh xích chùng giúp cửa hàng mời bạn ghé chỉnh trong vòng vài phút. Tránh chạy nước ngập sâu vì rửa trôi dầu xích, nếu buộc phải qua thì phun lại dầu xích sớm nhất có thể. Không chở quá tải kéo dài, hai người cộng hàng nặng là tải tối đa hợp lý của đa số xe số phổ thông.
Nguyên nhân sâu xa khiến xích nhanh mòn
Xích không mòn một mình. Răng đĩa sau, nhông trước và con tê đã chỉnh lệch là ba thủ phạm thường đứng sau cảnh xích cứ chỉnh lại chùng. Khi tê sau lệch, bánh sau hơi nghiêng so với khung xe, xích chạy không thẳng trên mặt phẳng đĩa, lực ma sát dồn vào một bên con xích khiến vòng bi bên trong mau dão. Thêm vào đó là thói quen tăng ga gấp từ đèn đỏ, mỗi cú giật như vậy căng xích đột ngột, và chở tải nặng leo dốc dài khiến xích làm việc ở nhiệt độ cao, dầu bốc nhanh hơn. Ai hay chạy đường nhiều bụi hay mưa dầm thì vòng đời dầu xích ngắn đi rõ rệt. Nhận biết răng đĩa mòn dễ: nhìn răng đĩa từ phía sau, răng khỏe có hình vuông đỉnh hơi bo, răng mòn có đỉnh nhọn ra như hình móc câu. Khi đĩa đã móc răng, thay xích mới thôi cũng chỉ được một thời gian ngắn vì răng cũ ăn mòn xích mới nhanh hơn nhiều. Vì thế các tiệm nghiêm túc luôn thay cả bộ ba xích nhông đĩa cùng lúc, và đây là lý do hợp lý để người thuê không tự ý tháo lắp ở tiệm lạ giữa kỳ.
Xe ga và xe côn có khác không
Xe tay ga dùng bộ truyền vô cấp bằng dây curoa và hai puli, nên chuyện xích lỏng gần như không tồn tại, thay vào đó là dấu hiệu tăng tốc rung giật khi curoa mòn, khác hẳn cảm giác xích tuột. Xe côn tay vẫn dùng xích như xe số nhưng lực căng đột ngột khi ra côn mạnh khiến xích chịu tải lớn hơn, người hay đề ga cao thả côn nhanh sẽ thấy xích dão nhanh hơn mặt bằng chung. Với xe số phổ thông dùng để thuê, độ chùng chuẩn thường nằm trong khoảng lấy ngón tay nhấn giữa xích thấy nhún chừng hai phân, nhưng con số chính xác theo từng xe và theo tài liệu của hãng. Người thuê không cần thuộc số đo, chỉ cần so sánh với cảm giác hôm nhận xe: nếu hôm sau xích chùng hẳn ra hoặc căng cứng bất thường kèm tiếng rè rè liên tục, đó là lúc báo cửa hàng thay vì chờ hỏng giữa đường.
Tóm lại về xích xe số
Xích tuột giữa đường là hỏng hóc báo trước rõ ràng: nghe tiếng lạch cạch, thấy độ chùng quá mức, cảm giật khi vặn ga. Phản ứng đúng là đi nhẹ ga tới tiệm gần nhất, không tăng ga mạnh, không đi tiếp khi đã nhảy răng. Phòng tránh bằng chu trình phun dầu và chỉnh kịp thời, thay cả bộ xích đĩa khi tới hạn. Nếu bạn cần thuê xe số được bảo dưỡng đều, xích được chỉnh đúng độ chùng và tra dầu định kỳ, hãy xem kinh nghiệm hoặc liên hệ để được tư vấn cụ thể.