Trong chuỗi trải nghiệm Hà Giang, chợ phiên Đồng Văn là mốc mà người ta cố xếp lịch để trúng: một buổi sáng sớm Chủ nhật giữa cao nguyên đá, nơi các bản làng kéo về thị trấn với gùi hàng trên vai. Đi bằng xe máy tới chợ cho bạn một lợi thế hiếm: tới được từ rất sớm, kịp khung chợ bung ra lúc trời còn mờ, trước khi đám khách du lịch dậy. Bài này nói về lịch chợ, cách sắp chuyến, và những gì nên làm khi tới nơi.
Chợ phiên Đồng Văn họp khi nào và ở đâu
Chợ phiên vùng cao nguyên đá họp theo phiên, và phiên lớn nhất rơi vào sáng Chủ nhật tại thị trấn Đồng Văn. Người dân từ các bản xa đi từ đêm khuya hoặc tờ mờ sáng, nên chợ thực sự bung ra từ rất sớm, khung đẹp nhất là từ tờ năm giờ tới bảy giờ sáng. Qua tám giờ, phần lớn người bán đã vơi hàng và bắt đầu về, ai tới muộn chỉ còn chợ vãn.
Chợ họp ngay giữa thị trấn, trên nền đá đặc trưng của vùng: nền đá xám, các quang gánh xếp sát nhau, hàng hóa bày trên nền hoặc trên dù. Chính vì thế dân phượt gọi đây là chợ đá, một không gian chợ cổ giữa cao nguyên đá vôi mà không nơi nào ở miền Bắc lặp lại được.
Hàng hóa ở chợ mang đúng chất tự làm: rau rừng, gà đồi, con cá suối, ớt, mật ong rừng, thổ cẩm và vải lanh người Mông dệt. Có mặt hàng phục vụ đời sống bản địa hơn là phục vụ du khách, và đó là điều khiến chợ sống động thật: bạn thấy một buổi chợ thật, không phải khu gian hàng dựng cho khách.
Ngoài chợ phiên lớn, quanh vùng còn các chợ phiên nhỏ họp theo phiên khác trong tuần ở các xã xa hơn. Nếu chuyến đi không trúng Chủ nhật, hỏi chủ nhà nghỉ về lịch các chợ lân cận, nhiều khi một chợ xã nhỏ vắng khách lại cho ảnh đẹp hơn chợ lớn.
Sắp chuyến đi xe máy sao cho trúng chợ
Trúng phiên Chủ nhật tức là bạn phải ở Đồng Văn từ tối thứ bảy. Với cung từ Hà Nội, lịch hợp lý là: khởi hành thứ bảy sáng sớm, nghỉ đêm tại thành phố Hà Giang hoặc Yên Minh, chủ nhật dậy sớm dạo phố cổ Đồng Văn trước khi chợ bung, rồi chiều chủ nhật chạy vòng qua đèo và quay về dần. Ai khỏe hơn đánh cược chạy thẳng từ thứ bảy tới Đồng Văn, nhưng đó là gần ba trăm ki-lô-mét một ngày, không phải gợi ý cho người mới.
Lợi thế của xe máy ở đây là di chuyển sớm và chui vào được các góc chợ nhỏ mà ô tô không với tới. Tuy vậy, sáng Chủ nhật thị trấn đông xe sớm, nên đỗ xe ở bãi xa hơn và đi bộ vào chợ là nhịp chuẩn. Chống xe chắc, mang theo đồ đạc, và không đỗ chắn lối đi của người gánh hàng.
Nếu đi nhóm đông, hẹn nhau tại mốc cố định trong thị trấn thay vì trong chợ, vì giữa đám đông đặc của phiên, tín hiệu điện thoại có lúc chậm và tìm nhau giữa quang gánh là việc mất chừng nửa buổi.
Trải nghiệm tại chợ nên làm gì
Đi sớm là việc số một. Khung năm rưỡi tới bảy giờ, ánh sáng mềm, sương còn nhẹ trên nền đá, và người bán bày hàng giữa quang gánh là loại ảnh mà các tạp chí du lịch luôn nhắm tới. Đi chậm một vòng trước khi chụp, quan sát nhịp chợ, rồi mới chọn góc; người bản địa không phải đạo cụ, hỏi phép trước khi chụp cận là phép lịch sự tối thiểu.
Ăn sáng tại chợ là trải nghiệm số hai. Thúng xôi nếp đồng, mâm thắng cố, bát cháo hoặc bánh củ, mọi thứ bày trên nền đá và ăn cùng người địa phương trên ghế đẩu. Thức ăn phiên chợ mang vị thật của vùng cao, và ngồi ăn giữa chợ cho bạn góc nhìn đời sống không rõ rệt hơn bất kỳ tour nào.
Mua hàng là việc số ba, với vài nguyên tắc nhỏ. Hỏi giá trước khi lấy hàng, trả giá nhẹ nhàng nếu trả, và đừng ép người bán vì vài nghìn. Mang theo tiền lẻ nhiều, vì chợ phiên vùng cao đổi tiền khó hơn trong phố, và người bán gánh hàng thường không có sẵn tiền thối cho tờ lớn. Gói đồ mua vào balo mềm thay vì túi nilon, vừa giữ hàng không dập, vừa dễ vác khi bạn còn phải đi bộ dạo tiếp quanh phiên chợ. Hàng thổ cẩm và vải lanh dệt tay có giá thật, không phải hàng lô, nên người bán luôn nhớ người mua tử tế. Ai mua mật ong hoặc thảo dược nên hỏi rõ nguồn và cách dùng, vì hàng vùng cao nhiều loại thật lẫn lộn là chuyện thường.
Chuẩn bị cho buổi sáng chợ và đường đi
Sáng sớm vùng cao nguyên đá lạnh hơn bạn nghĩ, kể cả giữa mùa nắng. Mang áo giữ nhiệt và áo gió, găng tay vì tay lái se buốt lúc tờ mờ, và mũ len nếu đi mùa lạnh. Trời sáng chủ nhật thường có nắng nhanh, nên lớp áo dễ cởi là hợp lý. Đường từ Yên Minh hoặc thành phố lên Đồng Văn mùa sương có đoạn mù, bật đèn và đi chậm, phần xử lý đường sá theo mùa được tách trong bài thời tiết và đường sá.
Xe máy cần kiểm tra tối hôm trước: lốp, phanh, đèn, xăng đầy. Người đi bằng xe máy thuê nên nói rõ với cửa hàng lịch trình Hà Giang hai ngày và mốc chợ phiên, phần tư vấn chọn xe cho cung núi nằm trong bài chọn loại xe, thông tin dịch vụ ở trang cho thuê xe máy. Giấy tờ bản gốc mang theo suốt tuyến, vì các chốt kiểm tra trên cung Hà Giang hoạt động đều, và nhóm quy định gom trong bài quy định giao thông.
Nếu bạn cần tổng quan lộ trình và các điểm dừng từ Hà Nội lên vùng đá, nhóm bài Hà Giang gói đủ phần cần biết trước khi nổ máy. Chợ phiên Đồng Văn chỉ họp đúng một buổi sáng mỗi tuần, và để trúng được khung đẹp nhất, mọi sự chuẩn bị phải xong từ tối hôm trước.