Phanh là bộ phận giữ an toàn trực tiếp mỗi lần vào đèn đỏ hoặc cắt ngang đường, nhưng lại là phần nhiều người chỉ nhớ đến khi có tiếng rít. Bảo dưỡng phanh đĩa phanh cơm không phức tạp, chỉ cần biết xe mình dùng cơ cấu nào và những gì cần kiểm mỗi tuần. Bài này điểm qua khác biệt giữa hai loại phanh, cách kiểm cơ bản cho từng loại và dấu hiệu báo xe cần vào xưởng sớm.
Bảo dưỡng phanh đĩa phanh cơm: khác nhau ở cơ cấu
Phanh đĩa dùng một đĩa thép xoay cùng bánh xe và một cặp bố kẹp ép vào đĩa khi bóp tay hoặc đạp chân phanh. Ưu điểm là lực phanh mạnh và tỏa nhiệt nhanh, nên các dòng xe ga và xe số đời mới thường dùng phanh đĩa ở bánh trước. Phanh cơm dùng hai má bố ép trực tiếp vào vành bánh từ hai bên, cấu tạo đơn giản, dễ chỉnh, và vẫn phổ biến ở bánh sau của nhiều dòng xe phổ thông.
Khác biệt lớn nhất nằm ở cách kiểm. Với phanh đĩa, cần nhìn độ dày bố, mặt đĩa và mức dầu phanh trong bình con. Với phanh cơm, cần nghe tiếng lạch cạch, cảm độ rơ của cần phanh và nhìn độ mòn của hai má bố. Hai loại đều hỏng dần mà không có dấu hiệu rõ trên đường bằng phẳng, nên thói quen kiểm mỗi tuần quan trọng hơn công cụ.
Kiểm tra phanh đĩa: bố, đĩa và dầu phanh
Bắt đầu bằng bố: nhìn qua khe của cặp kẹp, nếu tấm bố mỏng gần bằng bề dày tấm lót kim loại là đến kỳ thay. Tiếp theo là mặt đĩa: rãnh sâu, mép lõm hoặc vệt xước vòng tròn là dấu đĩa đã mòn. Dùng ngón tay sờ mép đĩa khi xe đã nguội, không sờ ngay sau khi chạy vì đĩa rất nóng. Đĩa cong sẽ gây rung ở tay phanh khi bóp mạnh.
Dầu phanh là phần hay bị bỏ qua. Mở nắp bình dầu nhỏ gần tay ga bên phải, nhìn mức giữa hai vạch và màu dung dịch. Dầu sẫm màu nghĩa là đã hút ẩm và cần thay theo kỳ. Nếu böp tay phanh thấy hành trình dài và không cứng dần, khả năng có khí trong đường dầu hoặc bố đã mòn, và cả hai đều cần xử lý ở nơi có dụng cụ.
Kiểm tra phanh cơm: má bố và độ rơ
Với phanh cơm, yếu tố đầu tiên là độ rơ của cần phanh. Bóp tay phanh và nhìn hành trình: nếu bóp gần chạm tay ga mà xe mới có lực thắng, cần chỉnh trục điều chỉnh ở cần hoặc ở càng xe. Tiếng lạch cạch nhẹ khi rung xe thường báo má bố mòn. Quan sát hai má bố ép vào vành, nếu mặt bố hõm xuống ngang tấm kim loại là phải thay.
Vành xe cũng ảnh hưởng đến hiệu quả phanh cơm. Vành dính dầu mỡ hoặc mòn theo thời gian làm ma sát giảm, biểu hiện là bóp phanh mạnh mà xe vẫn trượt dài. Lau vành bằng vải khô định kỳ và tránh để dầu chuyền dính vào bánh sau. Nếu vành đã mòn nhẵn mặt, kể cả má bố mới cũng không bám chắc.
Dấu hiệu cần vào xưởng sớm
Có ba dấu hiệu không nên chờ: tiếng rít kim loại khi phanh, tay phanh rung hoặc giật nhịp khi bóp, và quãng đường thắng dài ra rõ rệt. Rít kim loại thường báo bố hết hoặc có dại bám vào đĩa. Rung khi phanh thường do đĩa cong. Quãng thắng dài có thể do dầu, khí hoặc bộ phanh mòn, và cần người có dụng cụ đo chính xác.
Với người thuê xe, mọi dấu hiệu trên nên được báo ngay cho người cho thuê kèm mô tả lúc nào xảy ra, ví dụ chỉ khi phanh mạnh hoặc chỉ khi trời mưa. Không tự tháo phanh của xe thuê, vì hệ thống phanh cần xiết đúng lực và đúng thứ tự, và sai một chi tiết ở đây là rủi ro trực tiếp khi đang chạy xe.
Thói quen giữ phanh bền khi chạy phố
Chạy phố Hà Nội đồng nghĩa phanh rất nhiều: mỗi đèn đỏ, mỗi ngõ ra, mỗi lần người đi bộ băng ngang. Điều đó khiến bố phanh mòn nhanh hơn chạy đường trường. Thói quen đầu tiên là giữ khoảng cách với xe phía trước, giảm bớt số lần phanh gấp. Thói quen thứ hai là phanh sớm và nhẹ thay vì phanh muộn và mạnh, cách này vừa đỡ mòn bố vừa đỡ nóng đĩa.
Với phanh cơm, tránh để cần phanh kẹt ở trạng thái nửa bóp khi dựng xe, vì má bố ép nhẹ lâu ngày sẽ mòn cục bộ. Với phanh đĩa, rửa xe bằng vòi nước mạnh trực tiếp vào cặp kẹp cũng đẩy nước vào chỗ trục, về lâu gây rít. Lau khô sau rửa và bóp phanh vài lần cho nước trào ra trước khi lăn bánh là hai việc nhỏ mà giữ phanh bền thêm lâu.
Người hay chạy chở hàng nặng phía sau cần để ý hơn nữa, vì tải trọng tăng khiến lực phanh phải lớn, và bộ phanh mòn nhanh hơn xe chạy nhẹ. Nếu dạo gần đây bạn phải bóp sát gần tay ga mới đủ thắng, đó là lúc nên kiểm, không đợi đến khi có tiếng rít. Ở phố đông, mỗi mét thắng thừa ra đều là phần an toàn của chính bạn.
Bạn có thể xem thêm các hạng mục chăm sóc theo kỳ trong trang bảo dưỡng xe, kỹ năng xử lý tình huống đường phố trong trang kỹ năng lái cơ bản, tổng quan các dòng xe trong trang xe máy, và các bài kinh nghiệm chạy phố trong mục kinh nghiệm.
Tóm lại, bảo dưỡng phanh đĩa phanh cơm xoay quanh ba việc: kiểm độ dày bố, giữ mặt tiếp xúc sạch và để ý hành trình của cần phanh. Phanh đĩa cần thêm phần nhìn đĩa và dầu phanh, phanh cơm cần phần chỉnh độ rơ và giữ vành khô dầu. Kiểm mỗi tuần vài phút, và đưa xe đi ngay khi có rít hoặc rung, là cách rẻ nhất để giữ phanh luôn sẵn sàng.