Trong các tình huống nguy hiểm của xe máy đô thị, người và vật xuất hiện đột ngột chiếm tỷ lệ cao nhất: một người băng đường từ sau xe buýt, đứa trẻ lao từ cổng ngõ ra, chú chó nằm giữa vạch đột nhiên bật dậy. Khác với các rủi ro khác, loại này cho bạn khoảng phản ứng tính bằng giây, nên thứ quyết định kết quả không phải là suy nghĩ lúc xảy ra, mà là các thói quen quan sát và kỹ năng phanh né đã có sẵn. Bài viết này đi qua cấu trúc của các tình huống đột ngột và cách rèn phản xạ xử lý chúng.
Ba nguồn gốc của các pha đột ngột
Hiểu nguồn gốc giúp phòng được trước. Nhóm một là điểm mù: người đi bộ từ sau xe tải, xe buýt, tường rào, hoặc các xe đậu sát nhau; nhóm này xử lý bằng cách giảm tốc mỗi khi đi ngang qua các vật cản che tầm nhìn. Nhóm hai là hành vi không báo trước: trẻ em, người say, người đeo tai nghe, người đang nhìn điện thoại; nhóm này xử lý bằng cách coi mọi người gần đường là tiềm năng bước ra, và giữ khoảng cách ngang với họ. Nhóm ba là các yếu tố môi trường: chó mèo, gà, túi nilon bay, cát trượt; nhóm này xuất hiện nhiều ở khu dân cư và ven đường nông thôn. Nhận diện được nhóm nào bạn đang đối mặt giúp chọn phản ứng đúng, vì né một con chó khác hẳn né một người đi bộ.
Nguyên tắc phanh trước, né sau
Phản xạ đầu tiên của đa số người khi thấy vật bất ngờ là đánh lái né ngay, và đó là nguồn gốc của nhiều pha ngã đơn phương: bánh xe chưa kịp thay đổi hướng thì xe đã trượt. Trình tự đúng: phanh trước, né sau. Phanh cả hai bánh, mạnh ở phanh sau và vừa ở phanh trước, hạ thấp trọng tâm bằng cách ép người về phía yên, và chỉ đánh lái khi tốc độ đã hạ xuống mức cho phép chuyển hướng an toàn. Nếu thời gian chỉ đủ cho một việc, hãy phanh, vì va chạm ở tốc độ đã giảm nhẹ hẳn hậu quả so với ngã xe ở tốc độ nguyên. Rèn thói quen này bằng cách tập phanh khẩn cấp định kỳ ở đoạn đường vắng: cảm giác xe phanh đúng đến đâu và bắt đầu trượt ở đâu cần nằm trong cơ bắp chứ không phải trong lý thuyết.
Kỹ thuật né khi đã giảm tốc
Sau khi phanh, nếu vẫn cần né, nguyên tắc là né về phía mà vật đang rời xa, và tránh né vào phía có dòng xe. Ví dụ người đi bộ băng từ phải sang trái, họ sẽ tiếp tục sang trái, nên né về phía phải sau lưng họ. Mắt nhìn về phía khoảng trống định đi chứ không nhìn vào vật, vì xe đi theo hướng mắt. Giữ thân xe thẳng tối đa, chỉ nghiêng vừa đủ để đổi hướng, vì nghiêng lớn ở mặt đường bụi hoặc ướt là mất bám. Nếu né người, thêm một tiếng còi ngắn đúng lúc họ chuẩn bị bước, vì còi là tín hiệu duy nhất báo cho người đi bộ biết có xe mà họ chưa nhìn thấy. Trường hợp xấu nhất là mọi thứ đã quá gần: phanh tối đa, giữ thẳng xe, và chọn va chạm với tốc độ thấp thay vì mọi nỗ lực né liều ở tốc độ cao.
Quan sát dự đoán: đọc hành vi của người quanh đường
Người lái an toàn không phản ứng nhanh hơn, mà thấy sớm hơn. Các tín hiệu đọc được từ xa: một người đứng sát mép đường và nhìn qua vai bên kia là chuẩn bị băng; một bóng trẻ nhỏ phía sau cổng ngõ với tiếng cười đuổi nhau là sẽ lao ra trong vài giây; một người dắt xe đạp chừng sắp rẽ đầu là sẽ bước ra đường; một con chó nằm mà tai dựng lên là có thể bật dậy. Mỗi khu vực có mật độ đột ngột riêng: trước cổng trường lúc tan học, trước cổng khu tập thể, dọc chợ sớm, quanh các điểm bán hàng rong. Hạ tốc ở các khu này không phải biểu hiện kém tự tin, mà là cách chuyên nghiệp duy nhất để có đủ khoảng phản ứng khi điều không may xảy ra.
Trẻ em: nhóm cần quy tắc riêng
Trẻ nhỏ không ước lượng được tốc độ xe và khoảng cách, và hành vi của chúng không tuân theo dự đoán người lớn. Quy tắc khi đi qua khu có trẻ: hạ tốc dưới hai mươi km một giờ, chuẩn bị dừng hẳn, và không tin vào tín hiệu trẻ nhìn thấy xe, vì trẻ nhìn thấy rồi vẫn chạy. Đặc biệt cảnh giác với các nhóm trẻ đuổi nhau, vì đứa bị đuổi luôn chạy ngược hướng nhìn. Gần trường tiểu học và mầm non lúc tan học, chấp nhận đi thật chậm dọc đoạn vài trăm mét đó. Nếu buộc phải đi qua giữa giờ học trong ngõ dân cư, bấm còi nhẹ từ xa trước các cổng nhà có trẻ. Các biện pháp này nghe kỳ công, nhưng chỉ cần một lần tránh được một pha trẻ lao ra là đáng giá mọi phút chậm chạp.
Vật nuôi và động vật trên đường
Chó là tình huống phổ biến nhất, và quy tắc của người lái lâu năm: con chó nằm thì đi chậm qua, không bấm còi gần; con chó đứng nhìn thì giữ đường thẳng và tốc độ đều, vì đổi hướng đột ngột kích thích nó đuổi theo; con chó đang đuổi nhau thì chậm hẳn lại vì hai con đó không quan tâm đến xe. Mèo thì hay chạy ngang chớp nhoáng, thường xuyên dừng giữa đường, nên giữ đường thẳng và để nó tự đi. Gà vịt ở vùng ven cần đi chậm vì chúng bay tán loạn. Với các vật vô tri như túi nilon bay, đồ rơi trên đường, không phanh gấp nếu phía sau có xe theo sát; giữ đường và đè qua nếu đó là túi mềm, vì phanh gấp bị đuôi xe sau tông còn nguy hiểm hơn.
Đeo tai nghe và các rào cản nghe
Một nguyên nhân khiến người lái không nhận ra tình huống kịp thời là mất khả năng nghe: tai nghe bịt hai tai che mất tiếng còi, tiếng bước chân chạy, và tiếng động cơ xe phía sau. Nếu cần dùng tai nghe để nghe chỉ đường, dùng một tai và để bên phía đường chính. Ngoài ra, mũ bảo hiểm chặt và gió lớn cũng làm giảm thính giác, nên khi bịt tai, bù lại bằng tăng cường quan sát gương thường xuyên hơn. Nghe trên đường không phải để nghe nhạc, mà là một kênh cảnh báo tự nhiên vẫn hoạt động cả khi mắt đang nhìn nơi khác. Người đi xe lâu năm trong phố đều giữ cho hai tai thoáng, vì họ biết phần lớn các pha suýt va được họ né nhờ nghe thấy trước khi nhìn thấy.
Sau khi xảy ra tình huống: những việc cần làm
Nếu may mắn vượt qua, đừng tiếp tục chạy với nhịp tim còn đang đập mạnh; tấp vào lề nếu được, lấy lại bình tĩnh một phút, vì các pha suýt va thường đi kèm một pha thật ngay sau đó khi tay chân còn run. Nếu đã có va chạm với người đi bộ, dù nhẹ, dừng hẳn, hỏi han người bị va, và kiểm tra thiệt hại trước khi tranh luận đúng sai. Nếu gây hư hại đồ đạc của người khác, chụp hiện trường và trao đổi danh tính. Trong mọi trường hợp có người bị thương, gọi hỗ trợ y tế trước mọi việc khác. Còn với xe thuê, ghi lại tình huống và báo nơi cho thuê nếu xe có hư hại, vì việc báo trung thực ngay luôn đơn giản hơn mọi giải thích muộn.
Kết lại
Xử lý người và vật xuất hiện đột ngột dựa trên ba tầng: quan sát dự đoán để thấy sớm, phanh trước né sau khi xảy ra, và thói quen hạ tốc ở các khu vực nhiều điểm mù và trẻ nhỏ. Phản xạ này rèn được bằng tập phanh định kỳ và bằng cách coi mọi khe hở tầm nhìn là một khả năng nguy hiểm. Nếu bạn cần một chiếc xe có phanh chắc chắn cho việc đi lại hằng ngày trong phố, hãy liên hệ với Nguyễn Tú, đọc thêm kinh nghiệm thuê xe máy ở Hà Nội, hoặc xem thêm các bài kinh nghiệm về xử lý tình huống trên đường.