Người ngồi sau là người thường xuyên được ưu tiên kém nhất về mũ bảo hiểm: mũ dự phòng cũ trong cốp, mũ không vừa đầu, mũ quai lỏng, hoặc tệ hơn là không có mũ vì chỉ đi quãng ngắn. Thống kê tai nạn xe máy cho thấy người ngồi sau không phải nhóm ít bị thương hơn người lái, và với các cú ngã, đầu của người ngồi sau thường va theo quỹ đạo không kiểm soát. Bài viết này đi qua cách chọn mũ cho người ngồi sau, các lỗi phổ biến, và cách quản lý mũ dùng chung trong gia đình hoặc nhóm bạn đi chung xe thuê.
Vì sao mũ của người ngồi sau hay bị coi thường
Có một tâm lý phổ biến: mũ tốt dành cho người lái, mũ phụ dành cho người được chở. Lý do thường được đưa ra là người ngồi sau đi ít hơn, hoặc chỉ đi quãng gần. Nhưng quãng đường không phải biến số quyết định mức độ chấn thương: phần lớn tai nạn xe máy xảy ra gần điểm xuất phát hoặc trên các tuyến quen thuộc, và cơ chế ngã không phân biệt vai trò lái hay ngồi sau. Thực tế đáng chú ý hơn: người ngồi sau thường có ít kinh nghiệm chuẩn bị tư thế ngã, hay bị bất ngờ hơn khi xe mất thăng bằng, và vì vậy lại cần mũ đạt chuẩn nhiều hơn chứ không phải ít hơn. Đặt câu hỏi mũ cho người ngồi sau cùng tầm với mũ của người lái là điểm khởi đầu đúng.
Chọn kích cỡ đúng cho người được chở
Mũ đúng cỡ là mũ ôm vòng đầu, không xoay tự do khi lắc đầu, và vành mũ ngang trán cách chân mày khoảng một hai phân. Lỗi hay gặp với mũ dự phòng: mũ to dùng cho mọi người, và khi cần thì buộc quai thật chặt để bù, cách này giữ mũ trên đầu nhưng không giữ được mũ đúng vị trí lúc va chạm, vì toàn bộ kết cấu hấp thụ lực của mũ chỉ hoạt động khi mũ ở đúng chỗ. Với gia đình có nhiều người thay nhau ngồi sau, giải pháp thực tế là hai mũ cỡ khác nhau, một cỡ vừa nam, một cỡ nhỏ hơn, thay vì một mũ chung cỡ lớn. Khi nhận xe thuê có kèm mũ, nhờ thử và đổi nếu mũ không vừa người sẽ thực sự dùng, và hỏi trước về số lượng mũ nếu biết trước sẽ chở thêm người.
Mũ nửa đầu, mũ trùm và kính chắn
Mũ nửa đầu phổ biến vì nhẹ và gọn cốp, nhưng chỉ che phần trên đầu, bỏ hàm và thái dương, hai vùng chấn thương rất thường gặp khi ngã. Mũ trùm kín che trùm toàn bộ đầu mặt, bảo vệ tốt nhất nhưng nặng và nóng hơn, phù hợp các chuyến xa và đi đêm. Với người ngồi sau đi phố, mũ trùm có kính chắn tích hợp là lựa chọn cân bằng: che được gió bụi, côn trùng, và phần mặt, vốn là vùng hay trầy xước nhất của người ngồi sau vì tư thế hứng gió trực tiếp. Kính chắn còn có một vai trò ít ai nói: giữ côn trùng và bụi khỏi mắt người ngồi sau, người không có nhiệm vụ lái nên thường hay ngước nhìn quanh, và một hạt bụi vào mắt của người ngồi sau cũng đủ làm cả xe mất thăng bằng vì phản ứng giật mình.
Quai mũ và thói quen cài đúng
Quai mũ cài đúng là quai vừa khít, luồn hai ngón tay được là tối đa, và khóa chắc chắn trước mỗi chuyến đi. Lỗi phổ biến của người ngồi sau: cài quai lỏng cho dễ tháo, hoặc cài bừa khóa lệch vì vội. Quai lỏng biến mũ thành vật rơi khỏi đầu ngay va chạm đầu tiên, và thực tế các hiện trường tai nạn cho thấy không ít mũ nằm cách xa nạn nhân, dấu hiệu của quai không đúng. Thói quen đáng có cho người lái: trước khi nổ máy, liếc nhanh hoặc hỏi một câu người ngồi sau đã cài mũ chưa, câu hỏi hai giây nhưng là một trong những kiểm tra có tỷ lệ cứu cao nhất. Với mũ có khóa xoay nhanh, kiểm tra khóa còn hoạt động trơn tru, vì khóa mòn theo năm là thứ hay bị bỏ qua nhất trong mọi phụ kiện xe.
Mũ cho trẻ em ngồi sau
Trẻ em dưới mức quy định không được chở trên xe máy, và trẻ đủ tuổi quy định khi chở trên xe phải đội mũ bảo hiểm đạt chuẩn kích cỡ phù hợp. Về thực hành: mũ trẻ em phải là mũ trẻ em, không phải mũ người lớn buộc chặt, vì kết cấu trong của mũ được thiết kế theo khối lượng và kích thước đầu. Mũ trẻ hay bị vứn lăn lóc trong cốp, nên kiểm tra quai và vỏ mũ định kỳ như kiểm tra xe. Trẻ có thói quen tự mở quai giữa đường vì nóng, nên thống nhất trước: chở trẻ thì dừng và cài lại, không vừa đi vừa chỉnh. Các chặng xa với trẻ, chọn giờ đi sớm mát, chuẩn bị nước, và dừng nghỉ thường xuyên, vì trẻ mệt sẽ vùng vẫy, mà một đứa trẻ vùng vẫy phía sau tay lái là một trong những tình huống khó kiểm soát nhất.
Quản lý mũ dùng chung trong nhóm
Nhóm bạn chung một chiếc xe thuê thường chung luôn mũ dự phòng, và đây là nơi các thói quen tốt chết dần: mũ không ai vệ sinh, lót mũ mồ hôi của người này sang người kia, và mũ chất trong cốp dưới đồ nặng. Ba quy tắc đơn giản để mũ dùng chung còn dùng được: mỗi người có túi nilon riêng để lót bên trong mũ hoặc mang lót mũ tháo rời được, mũ để trên cùng trong cốp chứ không dưới đáy, và mũ nào có dấu hiệu nứt vỏ, mất lớp lót bên trong hoặc quai hỏng thì rút khỏi vòng xoay ngay, mũ hỏng còn dùng còn nguy hiểm hơn mũ vì tạo cảm giác an toàn giả. Với các nhóm hay chở khách vãng lai như đón bạn bè, chuẩn bị thêm một hai mũ dự phòng sạch là chi phí nhỏ mà thể hiện đúng cách quan tâm.
Vệ sinh mũ định kỳ
Mũ dùng hằng ngày tích tụ mồ hôi và bụi ở lớp lót, và mũ bốc mùi là lý do nhiều người ngại đội, dẫn tới các quyết định không mũ cho quãng ngắn. Vệ sinh: tháo lớp lót trong nếu tháo rời được, giặt bằng nước ấm pha xà phòng loãng, phơi nơi râm cho khô hẳn trước khi lắp lại, và lau vỏ mũ bằng khăn ẩm. Không ngâm cả mũ vào nước, vì nước thấm vào lớp xốp hấp thụ lực làm giảm hiệu quả bảo vệ. Chu kỳ hợp lý cho người dùng hằng ngày là mỗi vài tuần, và sau các ngày nắng to đổ nhiều mồ hôi thì sớm hơn. Với mũ của nơi cho thuê, nếu mũ có mùi hoặc lót bẩn rõ rệt, đề nghị đổi mũ khác khi nhận xe, đây là yêu cầu chính đáng và thường được đáp ứng ngay.
Khi nào thay mũ
Mũ bảo hiểm có tuổi thọ: vỏ nhựa già đi theo thời gian và nhất là sau các cú va dù không thấy vết nứt. Nguyên tắc chung: mũ từng văng trong một cú ngã nên được thay dù nhìn còn nguyên, vì lớp xốp bên trong đã bị nén và không hấp thụ lực được lần nữa. Mũ dùng nhiều năm, vành cằm có dấu hiệu rạn, hoặc lớp lót đã bạc màu và vụn ra, đều là các tín hiệu đến lúc thay. Chi phí một mũ mới so với hậu quả của một mũ đã hết khả năng bảo vệ là phép so không cần tính, và người ngồi sau trong gia đình, người ít tiếng nói nhất về trang bị của mình, đáng được ưu tiên mũ tốt trong tình huống mũ trong nhà có mới có cũ.
Kết lại
Mũ cho người ngồi sau cần được chọn đúng cỡ, cài quai khít, vệ sinh định kỳ và thay khi đã hết tuổi thọ, không phải mũ dự phòng xấu nhất trong nhà. Người lái giữ vai trò kiểm tra cuối cùng trước mỗi chuyến đi. Nếu bạn cần thuê xe máy cho hai người đi lại ở Hà Nội và muốn hỏi về các mũ đi kèm xe, hãy liên hệ với Nguyễn Tú, đọc thêm kinh nghiệm thuê xe máy ở Hà Nội, hoặc xem thêm các bài kinh nghiệm về an toàn khi chở người.