Việc lên xuống vỉa hè nghe như động tác cơ bản nhất của xe máy Hà Nội, nhưng chính nó là nguyên nhân của rất nhiều pha xiêu ngã nhẹ, mà hậu quả thì không hề nhẹ: đứt đèn hậu, cong bánh, trật khớp cổ chân. Lý do là vỉa hè có đủ các độ cao, từ mép chực chờn vài centimet đến bậc đá hai mươi centimet vuông góc, và phần lớn người lái làm động tác này theo phản xạ chứ không theo kỹ thuật. Bài viết này tách động tác lên xuống mép hè thành các bước có thể luyện được, kèm các dấu hiệu cho biết khi nào nên từ bỏ và xuống dắt.
Đọc mép hè trước khi lên
Mép hè không phải lúc nào cũng thẳng và đều. Trước khi lên, nhìn nhanh đoạn bạn định đi: mép đã mòn vát phía trước hay còn vuông góc, bề mặt hè có rộng đủ cho cả hai bánh không, và phía sau mép có chỗ để xe tiếp tục đi thẳng hay phải rẽ ngay. Các thành phố cũ như Hà Nội còn có hè hai tầng, cao thấp nối nhau bằng bậc, nên nhìn xa một chút trước khi quyết định đường lên. Chọn vị trí lên ở đoạn mép mòn hoặc có điểm nối bằng xi măng mà dân quanh đó hay dùng, vì những chỗ đó được bao năm chân xe mài cho tương đối thoải. Tuyệt đối tránh lên mép ở góc vát của hè, nơi hai mép gặp nhau tạo thành góc chéo hẹp, vì bánh trước qua được nhưng bánh sau đè lên mép ngang dễ làm xe văng ngang. Nếu hè đầy xe đậu không còn chỗ đi tiếp, đừng lên, vì lên rồi xuống ngay còn khó hơn đi vòng thêm năm mươi mét.
Tư thế lên mép cao
Động tác chuẩn để lên mép cao khá ngược với bản năng. Không lấy đà nhanh: lấy đà chỉ cần đủ để bánh trước chạm mép với hơi xung lượng, sau đó ga nhẹ và đều để bánh sau bò lên theo. Hai chân chống sẵn hai bên, gót hướng về sau, vì lúc bánh sau va mép, xe giật lên và thân người bị đẩy về trước. Tay lái giữ thẳng, tuyệt đối không đánh lái giữa lúc bánh trước đang trên hè và bánh sau còn dưới đường, vì đó chính là khoảnh khắc xe hay nghiêng nhất. Nhìn về phía trước vào điểm bạn muốn tới trên hè chứ không nhìn xuống mép, vì xe đi theo hướng mắt nhìn. Nếu lần đầu không lên nổi và bánh sau trượt khỏi mép, đừng gồng ga thêm: đặt chân xuống, lùi lại, và thử ở đoạn mép thấp hơn.
Xuống mép: phần khó được xem nhẹ
Xuống hè dễ gây ngã hơn lên hè, vì trọng lực cùng chiều chuyển động và bánh trước dễ cắm xuống. Cách làm: đi chậm tới sát mép, khi bánh trước sắp rời mép thì ghì nhẹ phanh sau để thân xe hạ từ từ, và để bánh trước rơi tự do thay vì phanh gấp giữa không trung. Hai chân tiếp tục chống hai bên sẵn sàng nhận trọng lượng khi bánh sau tiếp đất. Nhìn xuống chỗ bánh trước sẽ chạm để tránh các hố hoặc nắp cống ngay dưới chân mép. Sai lầm phổ biến nhất là vừa xuống mép vừa ghì phanh trước, vì bánh trước đang bồng bềnh không có lực bám, phanh nó là mời ngã sấp. Với các mép cao quá nửa bánh xe, coi như đó là tường: không xuống kiểu này mà tìm điểm dốc nối.
Khi nào nên xuống dắt xe
Các tình huống đáng khỏi tranh luận: mép cao hơn mười lăm centimet và vuông góc; hè hẹp có chậu cây hoặc cột ngay sau mép; bạn đang chở người ngồi sau hoặc đồ nặng; mặt hè ướt đẫy hoặc rêu phong; và bánh xe của bạn non hơi. Trong các trường hợp đó, dắt xe lên theo chiêu sau: đứng bên trái xe, giữ phanh trước, đẩy xe tới sát mép, nhấc nhẹ phía trước bằng cách đầm tay lái lên đồng thời bước theo, rồi tiếp tục đẩy cho bánh sau bò lên. Nghe rườm rà nhưng mất mười giây, nhanh hơn hẳn một pha ngã kèm việc nhặt lại đồ rơi rải rác trên hè. Người lái giỏi không phải người không bao giờ dắt xe, mà là người biết cái giá của việc cố gồng, và sẵn lòng đi thêm vài chục mét để tìm một điểm lên xuống dễ hơn cho cả mình lẫn chiếc xe.
Chở người ngồi sau khi lên xuống hè
Có người ngồi sau, mọi tính toán đổi: trọng tâm cao hơn, sự phối hợp hai người trở thành yếu tố quyết định. Trước khi lên hè, báo trước người sau bằng một tiếng nhắc ngắn để họ chuẩn bị chống chân. Khi lên, người sau dồn nhẹ về phía sau thay vì ôm chặt đẩy về trước, vì lực đẩy về trước làm bánh sau nhẹ đi, dễ xoay vòng tại chỗ. Khi xuống mép, người sau đứng lên nhẹ nhàng khỏi yên trên hai bàn đạp để giảm tải lên bánh sau, rồi ngồi lại khi hai bánh đã xuống ổn. Nếu người ngồi sau là trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, mọi pha lên xuống hè cao đều nên xuống hẳn: bạn dắt xe, họ đi bộ qua mép, và lên lại khi xe đã ổn trên mặt phẳng.
Vỉa hè trong giờ đông và các quy tắc không viết
Vỉa hè là không gian đi bộ trước khi là lối tắt của xe máy, và các giờ đông, việc lên hè để né tắc thường gây khó chịu thật cho người đi bộ. Một vài quy tắc không viết giúp mọi thứ dễ chịu hơn: lên hè với tốc độ dắt khi có người đi bộ; nhường lối cho người đẩy xe đạp và người lớn tuổi trước; không chạy dọc hè dài hơn vài chục mét; và trở xuống đường ngay khi có chỗ nối. Với các đoạn hè trước cửa trường học lúc tan giờ, tuyệt đối không lên hè, vì không gian đó dành cho phụ huynh đón con và trẻ nhỏ. Giữ các quy tắc này không chỉ là lịch sự, mà còn giữ cho chính bạn tránh các tình huống phải né người giữa không gian hẹp, vốn là các pha mất thăng bằng kinh điển.
Các điểm nối thoải đáng tìm trước
Thay vì coi mọi mép hè là điểm lên xuống, hãy để ý rằng quanh các khu bạn hay đi luôn tồn tại các điểm nối thoải: chỗ xe đậu thường xuyên mài mòn mép đá thành dốc, các miệng hẻm có lối dốc xây sẵn cho xe, và các đoạn hè được hạ thấp ở trước trạm xe buýt. Ghi nhớ vài điểm như vậy trên tuyến quen thuộc của bạn thay đổi hẳn trải nghiệm đi lại: thay vì vật lộn mỗi ngày với cùng một mép cao, bạn lên xuống qua các dốc nối êm ru. Với các tuyến mới, nhìn theo hướng xe đậu của dân địa phương là cách tìm điểm nối nhanh nhất, vì xe của họ cũng phải lên xuống mỗi ngày và đã chọn sẵn những chỗ dễ nhất trong khu vực đó.
Xe thuê và vỉa hè
Với xe máy thuê, mỗi pha lên xuống mép cao là một lần kiểm tra độ bền của càng xe và vành bánh mà không ai ghi lại. Hậu quả thường chỉ thấy lúc trả xe dưới dạng móp nhẹ ở gầm hoặc đèn hậu nứt, và lúc đó việc giải trình khó hơn tránh từ đầu. Khi nhận xe thuê, một điểm đáng kiểm tra ngay là vành bánh: xem có dấu vênh sẵn không, để khi trả xe không phải tranh luận về vết móp nào là của ai. Trong kỳ thuê, cứ gặp mép cao lạ thì dắt, vì bạn chưa quen cân nặng và độ nhạy ga của xe đó. Vài ngày đầu đi xe thuê mà giữ được nguyên vẹn gầm đèn, phần lớn nhờ đúng thói quen khiêm tốn này với các mép hè.
Kết lại
Lên xuống mép hè an toàn nằm ở đọc mép trước, ga nhẹ với chân chống sẵn khi lên, nhả phanh và để bánh rơi tự do khi xuống, và biết dắt xe khi mép quá cao. Với xe chở người hoặc xe thuê, tiêu chuẩn an toàn lại hạ thêm một nấc. Nếu bạn cần một chiếc xe nhẹ dễ điều khiển cho việc đi lại hằng ngày trong phố, hãy liên hệ với Nguyễn Tú, đọc thêm kinh nghiệm thuê xe máy ở Hà Nội, hoặc xem thêm các bài kinh nghiệm về kỹ năng lái xe trong đô thị.